Mə­ru­zə­də Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin ta­ri­xin­də müs­təs­na izi olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nin el­mi və mə­nə­vi əhə­miy­yə­ti vur­ğu­la­nır. Ali­min 37 il Ümu­mi pe­­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na rəh­bər­lik et­di­yi, 600-dən çox əsə­rin mü­əl­li­fi ol­du­ğu və zən­gin el­mi mək­təb ya­rat­dı­ğı qeyd olu­nur. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çi­lən H.Əh­mə­do­vun mil­li təh­sil fəl­sə­fə­si, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi və kadr ha­zır­lı­ğın­da­kı müs­təs­na xid­mət­lə­ri diq­qə­tə çat­dı­rı­lır, onun bö­yük pe­da­qoq ki­mi ir­si­nin bu gün də ya­şa­dı­ğı bil­di­ri­lir.

Açar söz­lər: aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, AD­PU, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, el­mi mək­təb, yu­bi­ley

Sum­mary

The re­port emp­ha­si­zes the sci­en­ti­fic and spi­ri­tu­al sig­ni­fi­can­ce of the 100th an­ni­ver­sary of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, who left an ex­cep­tio­nal mark on the his­tory of Azer­bai­jan Sta­te Pe­da­go­gi­cal Uni­ver­sity. It high­lights that the scho­lar hea­ded the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy for 37 ye­ars, autho­red over 600 works, and es­tab­lis­hed a rich aca­de­mic scho­ol. Elec­ted a cor­res­pon­ding mem­ber of the USSR Aca­demy of Pe­da­go­gi­cal Sci­en­ces, H. Ah­ma­dov's outstan­ding cont­ri­bu­ti­ons to na­tio­nal edu­ca­tio­nal phi­lo­sophy, the his­tory of pe­da­gogy, and per­son­nel trai­ning are bro­ught to at­ten­ti­on, un­ders­co­ring that his le­gacy as a gre­at edu­ca­tor con­ti­nu­es to li­ve on to­day.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, AS­PU, his­tory of pe­da­gogy, aca­de­mic scho­ol, cen­te­nary.

Si­zi - Azər­bay­can elm və təh­sil ca­meə­si­nin üzv­lə­ri­ni 105 yaş­lı uni­ver­si­te­ti­miz­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­nə həsr olun­muş konf­rans­da gör­mək­dən məm­­nun­luq du­yur, hər bi­ri­ni­zi hör­mət və eh­ti­ram­la sa­lam­la­yı­ram.

Bir za­man­lar bu zal­da Hü­seyn Əh­mə­do­vun iş­ti­ra­kı ilə Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li elm və sə­nət adam­la­rı­nın, şa­ir və ya­zı­çı­la­rı­nın, ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ke­çi­ri­lər­di. Ulu Ön­­də­ri­miz Hey­dər Əli­ye­vin mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın ha­zır­lan­ma­sı ilə bağ­lı töv­si­yə və tap­şı­rıq­la­rı din­lə­ni­lər­di. Bu gün isə biz aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd edi­rik. Bu, tək­cə bir in­sa­nın, ta­nın­mış bir ali­min yu­bi­le­yi de­yil, həm də Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­tə, bu uni­ver­si­te­tin di­var­la­rı ara­sın­da tə­şək­kül ta­pıb in­ki­şaf edən pe­da­qo­ji el­min keç­di­yi şə­rəf­li yo­la gös­­tə­ri­lən də­rin eh­ti­ra­mın ifa­də­si­dir.

Hü­seyn mü­əl­li­min hə­ya­tı­nın və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­nin mü­hüm döv­rü məhz Azər­bay­can Döv­­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ilə bağ­lı ol­muş­dur. 1951-ci il­də Gən­cə Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nun Ta­rix fa­kül­tə­si­ni bi­tir­dik­dən son­ra Ba­kı­ya gə­lən Hü­seyn Əh­mə­dov el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­ni bu uni­ver­si­tet­lə bağ­la­mış, öm­rü­nün so­nu­na­dək bu mü­qəd­dəs mə­bə­də sa­diq qal­mış­dır. O, qı­sa müd­dət ər­zin­də di­gər təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də ça­lış­sa da, onun əmək ki­tab­ça­sın­da əsas iş ye­ri ki­mi yal­nız bir ün­van qeyd olun­muş­dur: Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti.

Hü­seyn Əh­mə­dov uni­ver­si­te­ti­miz­də bö­yük in­ki­şaf yo­lu ke­çə­rək el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­tin­də bö­yük uğur­la­ra im­za at­mış, pe­da­qo­ji elm­lər dok­to­ru el­mi də­rə­cə­si­nə və pro­fes­sor el­mi adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çil­mə­si ilə nə­in­ki Azər­bay­can­­da, həm də keç­miş SSRİ-də yük­sək el­mi nü­fuz qa­zan­mış­dır.

Fə­rəh­lə qeyd et­mək la­zım­dır ki, bu aka­de­mi­ya­ya se­çi­lən 4 nə­fər azər­bay­can­lı ali­min ha­mı­­sı bi­­zim uni­ver­si­te­tin pro­fes­sor­la­rı ol­muş­dur: Meh­di Meh­di­za­də, Abas­qu­lu Abas­za­də, Sə­di İma­­nov və Hü­seyn Əh­mə­dov. Bu fakt özü uni­ver­si­te­ti­mi­zə olan bö­yük eti­ma­dın və onun el­mi po­­ten­sia­lı­nın ba­riz gös­tə­ri­ci­si­dir.

Ümu­miy­yət­lə, Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ya­ran­dı­ğı gün­dən eti­ba­rən mil­li təh­sil eli­ta­sı­nı və mil­li məf­ku­rə­ni for­ma­laş­dı­ran mü­hüm elm və təh­sil mər­kə­zi ol­muş­dur. Bu uni­ver­si­tet sa­vad­sız­lı­ğın ləğ­vi, ali təh­sil­li mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, pe­da­qo­gi­ka, psi­xo­lo­gi­ya və fən­lə­rin təd­ri­si me­to­di­ka­sı sa­hə­lə­rin­də el­mi mək­təb­lə­rin for­ma­laş­ma­sı is­ti­qa­­mə­tin­də müs­təs­na xid­mət­lər gös­tər­miş­dir. Bu el­mi mək­təb­lə­rin in­ki­şa­fın­da xid­mət­lə­ri olan gör­kəm­li alim­lə­ri­mi­zi hör­mət­lə yad edi­rik: Əzəl Də­mir­çi­za­də, Fu­ad Qa­sım­za­də, Şöv­qi Ağa­yev, Ağam­məd Ab­dul­la­yev, Meh­di Meh­­di­za­də, Əh­məd Se­yi­dov, Mər­dan Mu­rad­xa­nov və baş­qa­la­rı.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qoq alim­lə­ri­nin ikin­ci nəs­li­nə mən­sub ol­­maq­la ya­na­şı, hə­min nəs­lin apa­rı­cı nü­ma­yən­də­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. 1977-ci il­də Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na mü­dir və­zi­fə­si­nə se­çi­lən Hü­seyn mü­əl­lim 2014-cü ilə­dək - 37 il hə­min ka­fed­ra­ya rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun rəh­bər­li­yi döv­rün­də ka­fed­ra­da təh­sil nə­zə­riy­yə­si və ta­ri­xi is­ti­qa­mə­tin­də cid­di el­mi araş­dır­ma­lar apa­rıl­mış, dərs­lik və dərs və­sa­it­lə­ri ya­zıl­mış, on­lar­la fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu və elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı mü­da­fiə olun­muş­dur. Hü­seyn mü­əl­lim özü də on­lar­la dərs­lik və dərs və­sai­ti­nin, 600-dən çox el­mi-pe­da­qo­ji və pub­li­sis­tik ya­zı­nın – 30 cild­lik bir ir­sin mü­əl­li­fi­dir. XIX əsr­də Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li təd­qi­qi, təb­­li­ği və təd­ri­si onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ana xət­ti­ni təş­kil edir.

Çox az ali­mə nə­sib olan el­mi mək­təb ya­rat­maq xoş­bəxt­li­yi Hü­seyn Əh­mə­do­va da nə­sib ol­muş­dur. Onun el­mi mək­tə­bin­də ye­ti­şən 5 elm­lər dok­to­ru və 50-dən çox fəl­sə­fə dok­to­ru bu gün müx­tə­lif ali təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rə­rək Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na, pe­da­qo­ji və el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğı­na xid­mət edir­lər.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun fəa­liy­yə­ti­nin bir his­sə­si Azər­bay­can təh­si­li­nin mü­rək­kəb trans­­for­­ma­si­ya mər­hə­lə­si­nə tə­sa­düf et­miş­dir. O, həm so­vet döv­rü­nün el­mi-pe­da­qo­ji ənə­nə­lə­ri­ni qo­ru­muş, həm də müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də mil­li təh­sil ideo­lo­gi­ya­sı­nın for­ma­laş­ma­sı­na mü­hüm töh­fə ver­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi və ic­ti­mai fəa­liy­yə­ti döv­lət və elm qu­rum­la­rı tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. Bir ne­çə xa­ri­ci öl­kə aka­de­mi­ya­sı­nın üz­vü olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov müx­tə­lif elm və təh­sil qu­rum­la­rı­nın, döv­lət təş­ki­lat­la­rı­nın mü­ka­fat­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş, Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si fəx­ri adı­na la­yiq gö­rülmş, 2007-ci il­dən öm­rü­nün so­nu­na­dək Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin fər­di tə­qa­üd­çü­sü ol­muş­dur.

Hü­seyn mü­əl­lim tə­lə­bə­lə­ri üçün yal­nız pro­fes­sor de­yil, həm də hə­yat mü­əl­li­mi idi. Onun audi­to­ri­ya­ya da­xil ol­ma­sı el­mə hör­mət, mü­əl­lim pe­şə­si­nə mə­su­liy­yət və zi­ya­lı dav­ra­nı­şı­nın can­lı nü­­mu­nə­si ki­mi yad­da qal­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi ir­si, pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti və təş­ki­lat­çı­lıq ba­ca­rı­ğı Azər­bay­can təh­­sil ta­­ri­xin­də xü­su­si yer tu­tur. Onun adı yal­nız bir alim ki­mi de­yil, həm də bir mək­təb ya­ra­dan, bir ənə­nə for­ma­laş­dı­ran bö­yük pe­da­qoq ki­mi ya­şa­yır.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ömür yo­lu bi­zə bir da­ha gös­tə­rir ki, mü­əl­lim­lik sa­də­cə pe­­şə de­yil - mil­lə­tin gə­lə­cə­yi­ni for­ma­laş­dı­ran mü­qəd­dəs mis­si­ya­dır. Onun ide­ya­la­rı ye­ni nə­sil mü­əl­­lim­lə­rin və ye­tir­mə­lə­ri­nin fəa­liy­yə­tin­də ya­şa­dıq­ca bu bö­yük alim də ya­şa­ya­caq­dır.

Bu gün biz onun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd et­mək­lə həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin şə­rəf­li yo­lu­na, bu yo­lun qu­ru­cu­la­rı­na və in­ki­şaf et­di­ri­ci­lə­ri­nə eh­ti­ra­mı­mı­zı ifa­də et­miş olu­ruq.

Mə­ru­zə­də Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin ta­ri­xin­də müs­təs­na izi olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nin el­mi və mə­nə­vi əhə­miy­yə­ti vur­ğu­la­nır. Ali­min 37 il Ümu­mi pe­­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na rəh­bər­lik et­di­yi, 600-dən çox əsə­rin mü­əl­li­fi ol­du­ğu və zən­gin el­mi mək­təb ya­rat­dı­ğı qeyd olu­nur. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çi­lən H.Əh­mə­do­vun mil­li təh­sil fəl­sə­fə­si, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi və kadr ha­zır­lı­ğın­da­kı müs­təs­na xid­mət­lə­ri diq­qə­tə çat­dı­rı­lır, onun bö­yük pe­da­qoq ki­mi ir­si­nin bu gün də ya­şa­dı­ğı bil­di­ri­lir.

Açar söz­lər: aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, AD­PU, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, el­mi mək­təb, yu­bi­ley

Sum­mary

The re­port emp­ha­si­zes the sci­en­ti­fic and spi­ri­tu­al sig­ni­fi­can­ce of the 100th an­ni­ver­sary of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, who left an ex­cep­tio­nal mark on the his­tory of Azer­bai­jan Sta­te Pe­da­go­gi­cal Uni­ver­sity. It high­lights that the scho­lar hea­ded the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy for 37 ye­ars, autho­red over 600 works, and es­tab­lis­hed a rich aca­de­mic scho­ol. Elec­ted a cor­res­pon­ding mem­ber of the USSR Aca­demy of Pe­da­go­gi­cal Sci­en­ces, H. Ah­ma­dov's outstan­ding cont­ri­bu­ti­ons to na­tio­nal edu­ca­tio­nal phi­lo­sophy, the his­tory of pe­da­gogy, and per­son­nel trai­ning are bro­ught to at­ten­ti­on, un­ders­co­ring that his le­gacy as a gre­at edu­ca­tor con­ti­nu­es to li­ve on to­day.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, AS­PU, his­tory of pe­da­gogy, aca­de­mic scho­ol, cen­te­nary.

Si­zi - Azər­bay­can elm və təh­sil ca­meə­si­nin üzv­lə­ri­ni 105 yaş­lı uni­ver­si­te­ti­miz­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­nə həsr olun­muş konf­rans­da gör­mək­dən məm­­nun­luq du­yur, hər bi­ri­ni­zi hör­mət və eh­ti­ram­la sa­lam­la­yı­ram.

Bir za­man­lar bu zal­da Hü­seyn Əh­mə­do­vun iş­ti­ra­kı ilə Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li elm və sə­nət adam­la­rı­nın, şa­ir və ya­zı­çı­la­rı­nın, ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ke­çi­ri­lər­di. Ulu Ön­­də­ri­miz Hey­dər Əli­ye­vin mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın ha­zır­lan­ma­sı ilə bağ­lı töv­si­yə və tap­şı­rıq­la­rı din­lə­ni­lər­di. Bu gün isə biz aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd edi­rik. Bu, tək­cə bir in­sa­nın, ta­nın­mış bir ali­min yu­bi­le­yi de­yil, həm də Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­tə, bu uni­ver­si­te­tin di­var­la­rı ara­sın­da tə­şək­kül ta­pıb in­ki­şaf edən pe­da­qo­ji el­min keç­di­yi şə­rəf­li yo­la gös­­tə­ri­lən də­rin eh­ti­ra­mın ifa­də­si­dir.

Hü­seyn mü­əl­li­min hə­ya­tı­nın və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­nin mü­hüm döv­rü məhz Azər­bay­can Döv­­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ilə bağ­lı ol­muş­dur. 1951-ci il­də Gən­cə Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nun Ta­rix fa­kül­tə­si­ni bi­tir­dik­dən son­ra Ba­kı­ya gə­lən Hü­seyn Əh­mə­dov el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­ni bu uni­ver­si­tet­lə bağ­la­mış, öm­rü­nün so­nu­na­dək bu mü­qəd­dəs mə­bə­də sa­diq qal­mış­dır. O, qı­sa müd­dət ər­zin­də di­gər təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də ça­lış­sa da, onun əmək ki­tab­ça­sın­da əsas iş ye­ri ki­mi yal­nız bir ün­van qeyd olun­muş­dur: Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti.

Hü­seyn Əh­mə­dov uni­ver­si­te­ti­miz­də bö­yük in­ki­şaf yo­lu ke­çə­rək el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­tin­də bö­yük uğur­la­ra im­za at­mış, pe­da­qo­ji elm­lər dok­to­ru el­mi də­rə­cə­si­nə və pro­fes­sor el­mi adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çil­mə­si ilə nə­in­ki Azər­bay­can­­da, həm də keç­miş SSRİ-də yük­sək el­mi nü­fuz qa­zan­mış­dır.

Fə­rəh­lə qeyd et­mək la­zım­dır ki, bu aka­de­mi­ya­ya se­çi­lən 4 nə­fər azər­bay­can­lı ali­min ha­mı­­sı bi­­zim uni­ver­si­te­tin pro­fes­sor­la­rı ol­muş­dur: Meh­di Meh­di­za­də, Abas­qu­lu Abas­za­də, Sə­di İma­­nov və Hü­seyn Əh­mə­dov. Bu fakt özü uni­ver­si­te­ti­mi­zə olan bö­yük eti­ma­dın və onun el­mi po­­ten­sia­lı­nın ba­riz gös­tə­ri­ci­si­dir.

Ümu­miy­yət­lə, Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ya­ran­dı­ğı gün­dən eti­ba­rən mil­li təh­sil eli­ta­sı­nı və mil­li məf­ku­rə­ni for­ma­laş­dı­ran mü­hüm elm və təh­sil mər­kə­zi ol­muş­dur. Bu uni­ver­si­tet sa­vad­sız­lı­ğın ləğ­vi, ali təh­sil­li mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, pe­da­qo­gi­ka, psi­xo­lo­gi­ya və fən­lə­rin təd­ri­si me­to­di­ka­sı sa­hə­lə­rin­də el­mi mək­təb­lə­rin for­ma­laş­ma­sı is­ti­qa­­mə­tin­də müs­təs­na xid­mət­lər gös­tər­miş­dir. Bu el­mi mək­təb­lə­rin in­ki­şa­fın­da xid­mət­lə­ri olan gör­kəm­li alim­lə­ri­mi­zi hör­mət­lə yad edi­rik: Əzəl Də­mir­çi­za­də, Fu­ad Qa­sım­za­də, Şöv­qi Ağa­yev, Ağam­məd Ab­dul­la­yev, Meh­di Meh­­di­za­də, Əh­məd Se­yi­dov, Mər­dan Mu­rad­xa­nov və baş­qa­la­rı.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qoq alim­lə­ri­nin ikin­ci nəs­li­nə mən­sub ol­­maq­la ya­na­şı, hə­min nəs­lin apa­rı­cı nü­ma­yən­də­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. 1977-ci il­də Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na mü­dir və­zi­fə­si­nə se­çi­lən Hü­seyn mü­əl­lim 2014-cü ilə­dək - 37 il hə­min ka­fed­ra­ya rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun rəh­bər­li­yi döv­rün­də ka­fed­ra­da təh­sil nə­zə­riy­yə­si və ta­ri­xi is­ti­qa­mə­tin­də cid­di el­mi araş­dır­ma­lar apa­rıl­mış, dərs­lik və dərs və­sa­it­lə­ri ya­zıl­mış, on­lar­la fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu və elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı mü­da­fiə olun­muş­dur. Hü­seyn mü­əl­lim özü də on­lar­la dərs­lik və dərs və­sai­ti­nin, 600-dən çox el­mi-pe­da­qo­ji və pub­li­sis­tik ya­zı­nın – 30 cild­lik bir ir­sin mü­əl­li­fi­dir. XIX əsr­də Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li təd­qi­qi, təb­­li­ği və təd­ri­si onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ana xət­ti­ni təş­kil edir.

Çox az ali­mə nə­sib olan el­mi mək­təb ya­rat­maq xoş­bəxt­li­yi Hü­seyn Əh­mə­do­va da nə­sib ol­muş­dur. Onun el­mi mək­tə­bin­də ye­ti­şən 5 elm­lər dok­to­ru və 50-dən çox fəl­sə­fə dok­to­ru bu gün müx­tə­lif ali təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rə­rək Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na, pe­da­qo­ji və el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğı­na xid­mət edir­lər.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun fəa­liy­yə­ti­nin bir his­sə­si Azər­bay­can təh­si­li­nin mü­rək­kəb trans­­for­­ma­si­ya mər­hə­lə­si­nə tə­sa­düf et­miş­dir. O, həm so­vet döv­rü­nün el­mi-pe­da­qo­ji ənə­nə­lə­ri­ni qo­ru­muş, həm də müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də mil­li təh­sil ideo­lo­gi­ya­sı­nın for­ma­laş­ma­sı­na mü­hüm töh­fə ver­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi və ic­ti­mai fəa­liy­yə­ti döv­lət və elm qu­rum­la­rı tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. Bir ne­çə xa­ri­ci öl­kə aka­de­mi­ya­sı­nın üz­vü olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov müx­tə­lif elm və təh­sil qu­rum­la­rı­nın, döv­lət təş­ki­lat­la­rı­nın mü­ka­fat­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş, Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si fəx­ri adı­na la­yiq gö­rülmş, 2007-ci il­dən öm­rü­nün so­nu­na­dək Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin fər­di tə­qa­üd­çü­sü ol­muş­dur.

Hü­seyn mü­əl­lim tə­lə­bə­lə­ri üçün yal­nız pro­fes­sor de­yil, həm də hə­yat mü­əl­li­mi idi. Onun audi­to­ri­ya­ya da­xil ol­ma­sı el­mə hör­mət, mü­əl­lim pe­şə­si­nə mə­su­liy­yət və zi­ya­lı dav­ra­nı­şı­nın can­lı nü­­mu­nə­si ki­mi yad­da qal­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi ir­si, pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti və təş­ki­lat­çı­lıq ba­ca­rı­ğı Azər­bay­can təh­­sil ta­­ri­xin­də xü­su­si yer tu­tur. Onun adı yal­nız bir alim ki­mi de­yil, həm də bir mək­təb ya­ra­dan, bir ənə­nə for­ma­laş­dı­ran bö­yük pe­da­qoq ki­mi ya­şa­yır.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ömür yo­lu bi­zə bir da­ha gös­tə­rir ki, mü­əl­lim­lik sa­də­cə pe­­şə de­yil - mil­lə­tin gə­lə­cə­yi­ni for­ma­laş­dı­ran mü­qəd­dəs mis­si­ya­dır. Onun ide­ya­la­rı ye­ni nə­sil mü­əl­­lim­lə­rin və ye­tir­mə­lə­ri­nin fəa­liy­yə­tin­də ya­şa­dıq­ca bu bö­yük alim də ya­şa­ya­caq­dır.

Bu gün biz onun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd et­mək­lə həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin şə­rəf­li yo­lu­na, bu yo­lun qu­ru­cu­la­rı­na və in­ki­şaf et­di­ri­ci­lə­ri­nə eh­ti­ra­mı­mı­zı ifa­də et­miş olu­ruq.

Mə­ru­zə­də Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin ta­ri­xin­də müs­təs­na izi olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nin el­mi və mə­nə­vi əhə­miy­yə­ti vur­ğu­la­nır. Ali­min 37 il Ümu­mi pe­­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na rəh­bər­lik et­di­yi, 600-dən çox əsə­rin mü­əl­li­fi ol­du­ğu və zən­gin el­mi mək­təb ya­rat­dı­ğı qeyd olu­nur. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çi­lən H.Əh­mə­do­vun mil­li təh­sil fəl­sə­fə­si, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi və kadr ha­zır­lı­ğın­da­kı müs­təs­na xid­mət­lə­ri diq­qə­tə çat­dı­rı­lır, onun bö­yük pe­da­qoq ki­mi ir­si­nin bu gün də ya­şa­dı­ğı bil­di­ri­lir.

Açar söz­lər: aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, AD­PU, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, el­mi mək­təb, yu­bi­ley

Sum­mary

The re­port emp­ha­si­zes the sci­en­ti­fic and spi­ri­tu­al sig­ni­fi­can­ce of the 100th an­ni­ver­sary of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, who left an ex­cep­tio­nal mark on the his­tory of Azer­bai­jan Sta­te Pe­da­go­gi­cal Uni­ver­sity. It high­lights that the scho­lar hea­ded the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy for 37 ye­ars, autho­red over 600 works, and es­tab­lis­hed a rich aca­de­mic scho­ol. Elec­ted a cor­res­pon­ding mem­ber of the USSR Aca­demy of Pe­da­go­gi­cal Sci­en­ces, H. Ah­ma­dov's outstan­ding cont­ri­bu­ti­ons to na­tio­nal edu­ca­tio­nal phi­lo­sophy, the his­tory of pe­da­gogy, and per­son­nel trai­ning are bro­ught to at­ten­ti­on, un­ders­co­ring that his le­gacy as a gre­at edu­ca­tor con­ti­nu­es to li­ve on to­day.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, AS­PU, his­tory of pe­da­gogy, aca­de­mic scho­ol, cen­te­nary.

Si­zi - Azər­bay­can elm və təh­sil ca­meə­si­nin üzv­lə­ri­ni 105 yaş­lı uni­ver­si­te­ti­miz­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­nə həsr olun­muş konf­rans­da gör­mək­dən məm­­nun­luq du­yur, hər bi­ri­ni­zi hör­mət və eh­ti­ram­la sa­lam­la­yı­ram.

Bir za­man­lar bu zal­da Hü­seyn Əh­mə­do­vun iş­ti­ra­kı ilə Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li elm və sə­nət adam­la­rı­nın, şa­ir və ya­zı­çı­la­rı­nın, ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ke­çi­ri­lər­di. Ulu Ön­­də­ri­miz Hey­dər Əli­ye­vin mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın ha­zır­lan­ma­sı ilə bağ­lı töv­si­yə və tap­şı­rıq­la­rı din­lə­ni­lər­di. Bu gün isə biz aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd edi­rik. Bu, tək­cə bir in­sa­nın, ta­nın­mış bir ali­min yu­bi­le­yi de­yil, həm də Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­tə, bu uni­ver­si­te­tin di­var­la­rı ara­sın­da tə­şək­kül ta­pıb in­ki­şaf edən pe­da­qo­ji el­min keç­di­yi şə­rəf­li yo­la gös­­tə­ri­lən də­rin eh­ti­ra­mın ifa­də­si­dir.

Hü­seyn mü­əl­li­min hə­ya­tı­nın və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­nin mü­hüm döv­rü məhz Azər­bay­can Döv­­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ilə bağ­lı ol­muş­dur. 1951-ci il­də Gən­cə Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nun Ta­rix fa­kül­tə­si­ni bi­tir­dik­dən son­ra Ba­kı­ya gə­lən Hü­seyn Əh­mə­dov el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti­ni bu uni­ver­si­tet­lə bağ­la­mış, öm­rü­nün so­nu­na­dək bu mü­qəd­dəs mə­bə­də sa­diq qal­mış­dır. O, qı­sa müd­dət ər­zin­də di­gər təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də ça­lış­sa da, onun əmək ki­tab­ça­sın­da əsas iş ye­ri ki­mi yal­nız bir ün­van qeyd olun­muş­dur: Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti.

Hü­seyn Əh­mə­dov uni­ver­si­te­ti­miz­də bö­yük in­ki­şaf yo­lu ke­çə­rək el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­tin­də bö­yük uğur­la­ra im­za at­mış, pe­da­qo­ji elm­lər dok­to­ru el­mi də­rə­cə­si­nə və pro­fes­sor el­mi adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çil­mə­si ilə nə­in­ki Azər­bay­can­­da, həm də keç­miş SSRİ-də yük­sək el­mi nü­fuz qa­zan­mış­dır.

Fə­rəh­lə qeyd et­mək la­zım­dır ki, bu aka­de­mi­ya­ya se­çi­lən 4 nə­fər azər­bay­can­lı ali­min ha­mı­­sı bi­­zim uni­ver­si­te­tin pro­fes­sor­la­rı ol­muş­dur: Meh­di Meh­di­za­də, Abas­qu­lu Abas­za­də, Sə­di İma­­nov və Hü­seyn Əh­mə­dov. Bu fakt özü uni­ver­si­te­ti­mi­zə olan bö­yük eti­ma­dın və onun el­mi po­­ten­sia­lı­nın ba­riz gös­tə­ri­ci­si­dir.

Ümu­miy­yət­lə, Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti ya­ran­dı­ğı gün­dən eti­ba­rən mil­li təh­sil eli­ta­sı­nı və mil­li məf­ku­rə­ni for­ma­laş­dı­ran mü­hüm elm və təh­sil mər­kə­zi ol­muş­dur. Bu uni­ver­si­tet sa­vad­sız­lı­ğın ləğ­vi, ali təh­sil­li mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, pe­da­qo­gi­ka, psi­xo­lo­gi­ya və fən­lə­rin təd­ri­si me­to­di­ka­sı sa­hə­lə­rin­də el­mi mək­təb­lə­rin for­ma­laş­ma­sı is­ti­qa­­mə­tin­də müs­təs­na xid­mət­lər gös­tər­miş­dir. Bu el­mi mək­təb­lə­rin in­ki­şa­fın­da xid­mət­lə­ri olan gör­kəm­li alim­lə­ri­mi­zi hör­mət­lə yad edi­rik: Əzəl Də­mir­çi­za­də, Fu­ad Qa­sım­za­də, Şöv­qi Ağa­yev, Ağam­məd Ab­dul­la­yev, Meh­di Meh­­di­za­də, Əh­məd Se­yi­dov, Mər­dan Mu­rad­xa­nov və baş­qa­la­rı.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qoq alim­lə­ri­nin ikin­ci nəs­li­nə mən­sub ol­­maq­la ya­na­şı, hə­min nəs­lin apa­rı­cı nü­ma­yən­də­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. 1977-ci il­də Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na mü­dir və­zi­fə­si­nə se­çi­lən Hü­seyn mü­əl­lim 2014-cü ilə­dək - 37 il hə­min ka­fed­ra­ya rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun rəh­bər­li­yi döv­rün­də ka­fed­ra­da təh­sil nə­zə­riy­yə­si və ta­ri­xi is­ti­qa­mə­tin­də cid­di el­mi araş­dır­ma­lar apa­rıl­mış, dərs­lik və dərs və­sa­it­lə­ri ya­zıl­mış, on­lar­la fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu və elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı mü­da­fiə olun­muş­dur. Hü­seyn mü­əl­lim özü də on­lar­la dərs­lik və dərs və­sai­ti­nin, 600-dən çox el­mi-pe­da­qo­ji və pub­li­sis­tik ya­zı­nın – 30 cild­lik bir ir­sin mü­əl­li­fi­dir. XIX əsr­də Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li təd­qi­qi, təb­­li­ği və təd­ri­si onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ana xət­ti­ni təş­kil edir.

Çox az ali­mə nə­sib olan el­mi mək­təb ya­rat­maq xoş­bəxt­li­yi Hü­seyn Əh­mə­do­va da nə­sib ol­muş­dur. Onun el­mi mək­tə­bin­də ye­ti­şən 5 elm­lər dok­to­ru və 50-dən çox fəl­sə­fə dok­to­ru bu gün müx­tə­lif ali təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rə­rək Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na, pe­da­qo­ji və el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğı­na xid­mət edir­lər.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun fəa­liy­yə­ti­nin bir his­sə­si Azər­bay­can təh­si­li­nin mü­rək­kəb trans­­for­­ma­si­ya mər­hə­lə­si­nə tə­sa­düf et­miş­dir. O, həm so­vet döv­rü­nün el­mi-pe­da­qo­ji ənə­nə­lə­ri­ni qo­ru­muş, həm də müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də mil­li təh­sil ideo­lo­gi­ya­sı­nın for­ma­laş­ma­sı­na mü­hüm töh­fə ver­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi və ic­ti­mai fəa­liy­yə­ti döv­lət və elm qu­rum­la­rı tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. Bir ne­çə xa­ri­ci öl­kə aka­de­mi­ya­sı­nın üz­vü olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov müx­tə­lif elm və təh­sil qu­rum­la­rı­nın, döv­lət təş­ki­lat­la­rı­nın mü­ka­fat­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş, Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si fəx­ri adı­na la­yiq gö­rülmş, 2007-ci il­dən öm­rü­nün so­nu­na­dək Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin fər­di tə­qa­üd­çü­sü ol­muş­dur.

Hü­seyn mü­əl­lim tə­lə­bə­lə­ri üçün yal­nız pro­fes­sor de­yil, həm də hə­yat mü­əl­li­mi idi. Onun audi­to­ri­ya­ya da­xil ol­ma­sı el­mə hör­mət, mü­əl­lim pe­şə­si­nə mə­su­liy­yət və zi­ya­lı dav­ra­nı­şı­nın can­lı nü­­mu­nə­si ki­mi yad­da qal­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi ir­si, pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti və təş­ki­lat­çı­lıq ba­ca­rı­ğı Azər­bay­can təh­­sil ta­­ri­xin­də xü­su­si yer tu­tur. Onun adı yal­nız bir alim ki­mi de­yil, həm də bir mək­təb ya­ra­dan, bir ənə­nə for­ma­laş­dı­ran bö­yük pe­da­qoq ki­mi ya­şa­yır.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ömür yo­lu bi­zə bir da­ha gös­tə­rir ki, mü­əl­lim­lik sa­də­cə pe­­şə de­yil - mil­lə­tin gə­lə­cə­yi­ni for­ma­laş­dı­ran mü­qəd­dəs mis­si­ya­dır. Onun ide­ya­la­rı ye­ni nə­sil mü­əl­­lim­lə­rin və ye­tir­mə­lə­ri­nin fəa­liy­yə­tin­də ya­şa­dıq­ca bu bö­yük alim də ya­şa­ya­caq­dır.

Bu gün biz onun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd et­mək­lə həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin şə­rəf­li yo­lu­na, bu yo­lun qu­ru­cu­la­rı­na və in­ki­şaf et­di­ri­ci­lə­ri­nə eh­ti­ra­mı­mı­zı ifa­də et­miş olu­ruq.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji mək­tə­bi:

ta­ri­xi­lik, nə­zə­riy­yə və va­ris­lik

Xü­la­sə

Mə­qa­lə­də XX əs­rin II ya­rı­sın­dan eti­ba­rən Azər­bay­can­da mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın for­ma­laş­ma­sın­da aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun xid­mət­lə­ri təh­lil olu­nur. Ali­min pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­riy­yə­si, ta­ri­xi və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­na da­ir təd­qi­qat­la­rı, ar­xiv sə­nəd­lə­ri əsa­sın­da ər­sə­yə gə­tir­di­yi "XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi" əsə­ri araş­dı­rı­lır. Həm­çi­nin H.Əh­mə­do­vun ana dil­li dərs­lik­lə­rin trans­li­te­ra­si­ya­sın­da­kı ro­lu, mü­əl­li­fi ol­du­ğu "Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi" fən­ni­nin proq­ra­mı, bu proq­ram əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı dərs­lik­lər və ali­min pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı sa­hə­sin­də­ki fəa­liy­yə­ti ümu­mi­ləş­di­ri­lir.

Açar söz­lər: Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, təh­sil ta­ri­xi, el­mi mək­təb, XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi

The Sci­en­ti­fic and Pe­da­go­gi­cal Scho­ol of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov: His­to­ri­city, The­ory, and Con­ti­nu­ity

Sum­mary

The ar­tic­le analy­zes the cont­ri­bu­ti­ons of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov to the for­ma­ti­on of na­tio­nal sci­en­ti­fic-pe­da­go­gi­cal per­son­nel in Azer­bai­jan star­ting from the se­cond half of the 20th cen­tury. The scho­lar's re­se­arch on the the­ory, his­tory, and met­ho­do­lo­gi­cal fo­un­da­ti­ons of pe­da­gogy, as well as his fun­da­men­tal work "19th Cen­tury Azer­bai­ja­ni Scho­ol," crea­ted on the ba­sis of arc­hi­val do­cu­ments, are exa­mi­ned. Ad­di­tio­nally, H. Ah­ma­dov ro­le in the trans­li­te­ra­ti­on of na­ti­ve lan­gua­ge text­bo­oks, the sylla­bus of the co­ur­se "His­tory of Scho­ol and Pe­da­go­gi­cal Tho­ught in Azer­bai­jan" autho­red by him, the text­bo­oks pre­pa­red ba­sed on this sylla­bus, and his ac­ti­vi­ti­es in sha­ping the cul­tu­re of pe­da­go­gi­cal cri­ti­cism are sum­ma­ri­zed.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of edu­ca­ti­on, sci­en­ti­fic scho­ol, 19th-cen­tury Azer­bai­ja­ni scho­ol

XX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da, xü­su­si­lə 1950-ci il­lə­rin so­nu və 1960-cı il­lər­də Azər­bay­can­da elm, təh­sil və mə­də­niy­yət sa­hə­lə­rin­də di­na­mik və sü­rət­li in­ki­şaf baş ver­miş­dir. Bu sə­bəb­dən hə­min dövr öl­kə­nin ic­ti­mai-si­ya­si və mə­də­ni hə­ya­tın­da ye­ni key­fiy­yət mər­hə­lə­sin­dən baş­lan­ğı­cı ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir. Bu in­ki­şaf, hər şey­dən əv­vəl, el­mi po­ten­sia­lın güc­lən­mə­si, xü­su­si­lə mil­li el­mi kadr­la­rın ye­ni nəs­li­nin ye­tiş­di­ril­mə­si ilə sıx bağ­lı ol­muş­dur.

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də, xü­su­si­lə 1920–1940-cı il­lər­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji elm, əsa­sən, SSRİ-nin müx­tə­lif el­mi mər­kəz­lə­ri­ni təm­sil edən, ək­sə­riy­yə­ti rus mən­şə­li ta­nın­mış alim­lər (A.O.Ma­­ko­vels­ki, B.B.Ko­ma­rovs­ki və b.) tə­rə­fin­dən for­ma­laş­dı­rı­lır və is­ti­qa­mət­lən­di­ri­lir­di­sə, 1950-ci il­lə­rin son­la­rın­dan eti­ba­rən bu me­yil­də cid­di də­yi­şik­lik­lər baş ver­miş­dir. Ar­tıq bu mər­hə­lə­də pe­da­qo­ji elm­də mil­li təd­qi­qat­çı­la­rın fə­al­lı­ğı və iş­ti­ra­kı nə­zə­rə­çar­pa­caq də­rə­cə­də art­mış­dır. So­vet döv­rü­nün elm si­ya­sə­ti çər­çi­və­sin­də yer­li kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı­na və on­la­rın müx­tə­lif sa­hə­lər üz­rə ix­ti­sas­laş­ma­sı­na sis­tem­li şə­kil­də diq­qət ye­ti­ril­mə­yə baş­lan­mış­dır.

Mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın ilk nəs­li­nin (Ə.Se­yi­dov, M.Meh­di­za­də, M.Mu­rad­xa­nov) bi­la­­va­si­tə el­mi dəs­tə­yi nə­ti­cə­sin­də yal­nız res­pub­li­ka da­xi­lin­də de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi mü­­hit­də Azər­bay­can el­mi­ni la­yi­qin­cə təm­sil edən gör­kəm­li təd­qi­qat­çı­lar nəs­li for­ma­laş­mış­dır. On­lar pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə ye­ni nə­fəs gə­ti­rə­rək onun nə­zə­ri və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı zən­gin­ləş­­dir­miş, təh­sil sis­te­min­də mü­hüm ye­ni­lik­lə­rin və kon­sep­tu­al ya­naş­ma­la­rın əsa­sı­nı qoy­muş­lar.

Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fın­da mü­hüm rol oy­na­mış mü­tə­fək­kir təd­qi­qat­çı alim­lər­dən bi­ri də pro­fes­sor Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov­dur. O, “Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­min­də ye­ni el­mi is­ti­qa­mət­lə­rin for­ma­laş­ma­sın­da, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri və prak­tik is­ti­qa­mət­lə­ri­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­sin­də, mil­li təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin el­mi əsas­lar­la təd­qiq olun­ma­sın­da də­rin iz qoy­muş alim­lər­dən bi­ri­dir”. Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təd­ri­si və təb­li­ğin­də bir el­mi mək­təb ya­rat­maq­la ya­na­şı, təh­sil-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin, təh­sil si­ya­sə­ti­nin, təd­ri­sin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nın və pe­da­qo­ji dü­şün­cə­nin fəl­sə­fi əsas­la­rı­nın in­ki­şa­fı­na da də­yər­li töh­fə­lər ver­miş­dir.

Müa­sir dövr­də Azər­bay­can­da təh­sil sis­te­mi­nin hu­ma­nist­ləş­di­ril­mə­si, şəx­siy­yət­yö­nüm­lü təh­si­lin və in­no­va­tiv pe­da­qo­ji tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi ba­xı­mın­dan Hü­seyn Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ir­si­nin ye­ni­dən nə­zər­dən ke­çi­ril­mə­si, onun ide­ya­la­rı­nın ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də də­yər­lən­di­ril­mə­si xü­su­si el­mi-prak­tik əhə­miy­yət kəsb edir.

H.Əh­mə­do­vun el­mi fəa­liy­yə­ti­nin apa­rı­cı is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­ni pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nın sis­tem­li şə­kil­də təd­qi­qi, şəx­siy­yə­tin mə­nə­vi tər­bi­yə­si­nin fəl­sə­fi, psi­xo­lo­ji və pe­da­qo­ji əsas­la­rı­nın üzə çı­xa­rıl­ma­sı və sis­tem­ləş­di­ril­mə­si təş­kil edir. Onun "İb­ti­dai si­nif şa­gird­lə­ri­nin mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də nü­mu­nə­nin ro­lu və onun hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si yol­la­rı" (1958) ad­lı na­mi­zəd­lik (fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu) dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mə­nə­vi tər­bi­yə­nin so­si­al-pe­da­qo­ji as­pekt­lə­ri­ni el­mi ba­xım­dan əsas­lan­dı­ran ilk sis­tem­li araş­dır­ma­lar­dan bi­ri ki­mi də­yər­lən­dir­mək müm­kün­dür. Bu təd­qi­qat­da o, nü­mu­nə­nin (mü­əl­lim, va­li­deyn, əmək qəh­rə­man­la­rı və bə­dii ədə­biy­yat­da­kı ob­raz­lar) uşa­ğın əx­la­qi-mə­nə­vi alə­mi­nin for­ma­laş­ma­sın­da­kı ro­lu­nu el­mi-fəl­sə­fi ba­xım­dan təh­lil edə­rək be­lə bir te­zis irə­li sür­müş­dür: “Tə­lim­də əya­ni­li­yin ro­lu nə qə­dər­dir­sə, tər­bi­yə­də də nü­mu­nə­nin ro­lu bir o qə­dər­dir”.

“Uşaq­la­rın mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də va­li­deyn nü­mu­nə­si” (1962) ad­lı mo­noq­ra­fi­ya­sın­da və müx­tə­lif il­lər­də çap olun­muş sil­si­lə mə­qa­lə­lə­rin­də o, mə­nə­vi tər­bi­yə­yə yal­nız prak­tik pro­ses ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin fəl­sə­fi məz­mun da­şı­yan mə­nə­vi in­ki­şa­fın va­cib bir mər­hə­lə­si ki­mi bax­mış­dır. Onun bu sa­hə­də apar­dı­ğı təd­qi­qat­lar tər­bi­yə­nin həm nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı, həm də prak­tik tət­biq mo­del­lə­ri­ni əha­tə edir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun re­dak­to­ru və həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973) ad­lı təd­ris və­sai­ti pe­da­qo­ji el­min əsas nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji is­ti­qa­mət­lə­ri­nə da­ir bir sı­ra kon­sep­tu­al mə­sə­lə­lə­rin il­kin el­mi-nə­zə­ri əsas­lan­dı­rıl­ma­sı­na töh­fə ver­miş­dir. “Pe­da­qo­gi­ka­da qa­nun və qa­nu­na­uy­ğun­luq” (1974), “Söz­dən işə ke­çək” (1978) əsər­lə­rin­də o, pe­da­qo­gi­ka­nın me­to­do­lo­ji ba­­za­sı­nın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də ar­dı­cıl el­mi ax­ta­rış­lar apar­mış, pe­da­qo­ji qa­nu­na­uy­­ğun­luq­la­rın iden­ti­fi­ka­si­ya­sı, əsas an­la­yış və ka­te­qo­ri­ya­la­rın kon­sep­tu­al iza­hı, elə­cə də ter­mi­no­lo­ji sis­te­min el­mi əsas­lar­la struk­tur­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri­nə da­ir nə­zə­ri ba­xış­la­rı­nı irə­li sür­müş­dür. O, pe­da­qo­ji el­min fun­da­men­tal prin­sip­lə­ri əsa­sın­da bu sa­hə­nin ter­mi­no­lo­ji və ka­te­qo­ri­al apa­ra­tı­nı el­mi mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çe­vir­miş, prob­lem­lə bağ­lı apa­rı­lan el­mi dis­kus­si­ya­lar­da fə­al iş­ti­rak et­miş­dir.

H.Əh­mə­dov pe­da­qo­gi­ka­nı yal­nız tət­bi­qi xa­rak­ter da­şı­yan sa­hə ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin el­mi-nə­zə­ri və fəl­sə­fi kon­teks­tə ma­lik komp­leks hu­ma­ni­tar bi­lik sa­hə­si ki­mi də­yər­lən­­dir­miş­dir. O, təh­sil-tər­bi­yə­ni sa­də­cə dav­ra­nış nor­ma­la­rı­nın və cə­miy­yə­tin for­ma­laş­­dır­dı­ğı so­si­al rol­la­rın ötü­rül­mə­si ilə məh­dud­laş­dır­mır, tər­bi­yə­ni fər­din mə­nə­vi və so­si­al də­yər­lər­lə zən­gin­ləş­di­ril­miş şəx­siy­yət ki­mi for­ma­laş­ma­sı, onun əx­la­qi-emo­sio­nal və in­tel­lek­tu­al po­ten­sia­lı­nın məq­səd­yön­lü şə­kil­də in­ki­şaf et­di­ril­mə­si pro­se­si ki­mi nə­zər­dən ke­çi­rir­di. Be­lə­lik­lə, o, tər­bi­yə­yə in­sa­nın da­xi­li alə­mi­ni, də­yər­lər sis­te­mi­ni və ic­ti­mai möv­qe­yi­ni for­ma­laş­dı­ran ço­xöl­çü­lü pro­ses ki­mi ya­na­şa­raq, pe­da­qo­gi­ka­nın hu­ma­nist ma­hiy­yə­ti­ni ön pla­na çı­xa­rır­dı.

H.Əh­mə­do­vun Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də apar­dı­ğı sis­tem­li təd­qi­qat­la­rı onun çox­şa­xə­li el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın mər­kə­zin­də da­ya­nır. O, tə­lə­bə­lik döv­rün­dən ta­rix el­mi­nin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nı də­rin­dən mə­nim­sə­miş, fakt və ha­di­sə­lə­ri za­man və mə­kan kon­teks­tin­də də­yər­lən­dir­mə­yi, pe­da­qo­ji prob­lem­lə­ri isə mə­də­ni-ic­ti­mai və si­ya­si-iq­ti­sa­di şə­ra­it­lə əla­qə­lən­di­rə­rək təh­lil et­mə­yi öy­rən­miş­dir. Ya­ra­dı­cı­lı­ğı bo­yu bu prin­si­pə sa­diq qal­mış, təd­qi­qat­la­rın­da ta­ri­xi mən­bə­lər­dən is­ti­fa­də­yə nü­mu­nə­vi ya­naş­ma­nı nü­ma­yiş et­dir­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­dov pe­da­qo­ji təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti­nə tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si sa­hə­sin­də baş­la­sa da, son­ra­dan diq­qə­ti­ni XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si­nə yö­nəlt­­miş­dir. Bu məq­səd­lə o, Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Ba­kı, İrə­van, Həş­tər­xan və Tbi­li­si ki­mi şə­hər­lər­də yer­lə­şən döv­lət ar­xiv­lə­rin­də ay­lar­la iş­lə­yə­rək zən­gin em­pi­rik ma­te­ri­al top­la­mış, on­la­rı sis­tem­li şə­kil­də ana­liz et­miş­dir. Apa­rı­lan ço­xil­lik araş­dır­ma­la­rın nə­ti­cə­si ola­raq H.Əh­mə­dov “XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin in­ki­şaf ta­ri­xi” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mü­da­fiə et­miş­dir. Bu dis­ser­ta­si­ya­nın ma­te­ri­al­la­rı 1985-ci il­də “XIX əsr Azər­bay­­can mək­tə­bi” adı ilə nəşr olun­muş­dur. Bu fun­da­men­tal əsər Azər­bay­can təh­sil ta­rix­şü­nas­lı­ğın­da mü­hüm mər­hə­lə təş­kil edir. Mü­əl­li­fin ço­xil­lik ar­xiv və ilk mən­bə araş­dır­ma­la­rı­na əsas­la­nan bu təd­qi­qat işin­də Azər­bay­can­da dün­yə­vi təh­si­lin tə­şək­kü­lü və in­ki­şaf ta­ri­xi­nin komp­leks mən­zə­rə­si təq­dim edi­lir. Əsər öz el­mi struk­tu­ru­na, məz­mun zən­gin­li­yi­nə və ana­li­tik də­rin­li­yi­nə gö­rə, yal­nız mil­li de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi müs­tə­vi­də ma­raq do­ğu­ra bi­lə­cək sə­viy­yə­də­dir.

H.Əh­mə­dov bu əsə­rin­də ilk də­fə ola­raq çar Ru­si­ya­sı­nın Cə­nu­bi Qaf­qaz­da, o cüm­lə­dən Azər­bay­can­da hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin ma­hiy­yə­ti­ni el­mi əsas­lar­la araş­dır­mış, onun ideo­lo­ji və si­ya­si is­ti­qa­mət­lə­ri­ni də­rin­dən təh­lil et­miş, im­pe­ri­ya­nın böl­gə­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin mər­kəz­ləş­dir­mə, rus­laş­dır­ma, xris­ti­an­laş­dır­ma və ümu­mi­lik­də ru­si­ya­laş­dır­ma məq­səd­lə­ri­nə xid­mət et­mə­si­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu si­ya­sət va­si­tə­si­lə im­pe­ri­ya yer­li xalq­la­rı öz si­ya­si, di­ni və mə­də­ni kim­li­yin­dən uzaq­laş­dır­maq və on­la­rı rus im­pe­ri­ya­sı çər­çi­və­sin­də as­si­mil­ya­si­ya et­mək is­tə­yir­di.

Əsə­rin mü­hüm el­mi mə­ziy­yət­lə­rin­dən bi­ri mü­əl­li­fin ilk qə­za mək­təb­lə­ri­nin, ib­ti­dai kənd mək­təb­lə­ri­nin və mü­səl­man mək­təb­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı­nı si­ya­si, so­si­al, mə­də­ni və di­ni amil­lər kon­teks­tin­də araş­dır­ma­sı­dır. Açı­lan dün­yə­vi mək­təb­lər za­hir­də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­na söy­kən­sə də, ma­hiy­yət eti­ba­ri­lə ideo­lo­ji və si­ya­si tə­sir alət­lə­ri idi. Təd­ri­sin yal­nız rus di­lin­də apa­rıl­ma­sı, yer­li mü­əl­lim­lə­rin sı­xış­dı­rıl­ma­sı və mü­səl­man uşaq­la­rın xris­ti­an tə­si­ri­nə mə­ruz qal­ma­sı bu si­ya­sə­tin baş­lı­ca tə­za­hür­lə­ri idi.

Əsər­də həm­çi­nin Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­­ma­sın­da oy­na­dı­ğı ro­la xü­su­si diq­qət ye­ti­rən H.Əh­mə­dov se­mi­na­ri­ya­da təh­sil al­mış azər­bay­can­lı maa­rif­çi­lə­rin son­ra­kı fəa­liy­yə­ti­ni mil­li maa­rif sis­te­mi­nin tə­şək­kü­lü­nün əsas şərt­lə­rin­dən bi­ri ki­mi qiy­mət­lən­dir­miş­dir. O, bu mü­əl­lim­lə­rin yal­nız mək­təb­lər­də dərs de­mək­lə ki­fa­yət­lən­mə­di­yi­ni, həm də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­nın da­şı­yı­cı­la­rı, ana dil­li mək­təb­lə­rin və dərs­lik­lə­rin təb­li­ğat­çı­la­rı, ic­ti­mai-mə­də­ni oya­nı­şın və pe­da­qo­ji hə­rə­ka­tın apa­rı­cı si­ma­la­rı ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır.

Bu ya­naş­ma ilə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­gi­ka­şü­nas­lı­ğı üçün ye­ni bir is­ti­qa­mə­tin – mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın for­ma­laş­ma­sı və on­la­rın maa­rif­çi­lik pro­se­sin­də ro­lu kon­teks­tin­də təh­li­lin əsa­sı­nı qoy­muş­dur. Bu, tək­cə struk­tur və fakt­la­rın de­yil, həm də fər­di təc­rü­bə­lə­rin və maa­rif­çi şəx­siy­yət­lə­rin fəa­liy­yət­lə­ri­nin sis­tem­li şə­kil­də araş­dı­rıl­ma­sı ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li el­mi ye­ni­lik ki­mi qiy­mət­lən­di­ri­lə bi­lər. Bu onu gös­tə­rir ki, H.Əh­mə­dov ta­ri­xi-pe­da­qo­ji ir­si yal­nız xro­no­lo­ji ar­dı­cıl­lıq­la de­yil, həm də kon­sep­tu­al və funk­sio­nal as­pekt­dən öy­rən­miş, A.O.Çern­ya­­yevs­ki, F.Kö­çər­li, N.Nə­ri­ma­nov, R.Əfən­di­yev ki­mi maa­rif­çi­lə­rin pe­da­qo­ji gö­rüş­lə­ri­ni, ic­ti­mai-

pe­da­qo­ji möv­qe­lə­ri­ni araş­dı­ra­raq on­la­rın təh­sil ta­ri­xin­də­ki funk­sio­nal ro­lu­nu üzə çı­xar­mış­dır. Bu ya­naş­ma, pe­da­qo­ji ir­sin öy­rə­nil­mə­sin­də şəx­siy­yət­lə­rin ideo­lo­ji möv­qe­yi, təh­sil fəl­sə­fə­si və prak­­tik fəa­liy­yə­ti ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əla­qə­nin mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li­dir.

Əsər­də həm­çi­nin qa­dın təh­si­li­nin in­ki­şa­fı, maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı­nın əsas is­ti­qa­mət­lə­ri, mək­­təb və məd­rə­sə­lər­də di­ni təh­si­lin məz­mu­nu, na­ta­mam (pro­gim­na­zi­ya) və or­ta mək­təb­lə­rin (gim­­na­­zi­ya) tə­şək­kü­lü, elə­cə də Ru­si­ya­da apa­rı­lan təh­sil is­la­hat­la­rı­nın Azər­bay­ca­na tə­si­ri ge­niş şə­kil­də işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Mü­əl­lif qa­dın təh­si­li mə­sə­lə­si­nə sa­də­cə fak­to­lo­ji de­yil, həm də so­si­al-fəl­sə­fi kon­tekst­də ya­naş­mış, onu mil­li in­ki­şa­fın gös­tə­ri­ci­si ki­mi də­yər­lən­dir­miş­dir. O, təh­si­lin yal­nız təş­ki­la­ti və in­zi­ba­ti as­pekt­lə­ri­ni de­yil, həm də dil, kim­lik, mə­də­ni trans­for­ma­si­ya, maa­rif­lən­dir­mə ki­mi as­pekt­lə­ri­ni də el­mi təh­lil ob­yek­ti­nə çe­vir­miş­dir.

Bu is­ti­qa­mət­li araş­dır­ma­la­rı ilə H.Əh­mə­dov fak­ti­ki ola­raq XIX əsr Azər­bay­can mək­təb sis­te­mi­nin tam xə­ri­tə­si­ni ya­rat­ma­ğa na­il ol­muş­dur. Azər­bay­can təh­sil ta­ri­xi­nin ən dol­ğun və sis­­tem­li təd­qi­qat­la­rın­dan bi­ri olan “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” əsə­rin­də o, yal­nız XIX əsr mək­­təb sis­te­mi­ni təq­dim et­mək­lə ki­fa­yət­lən­mir, həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji kim­li­yi­nin for­ma­­laş­ma­sı­na da­ir fun­da­men­tal el­mi bü­növ­rə ya­ra­dır. Əsə­rin əsas üs­tün­lük­lə­rin­dən bi­ri də mək­təb ta­ri­xi­nin yal­nız xro­no­lo­ji de­yil, fəl­sə­fi və ideo­lo­ji müs­tə­vi­də də­yər­lən­di­ril­mə­si­dir. H.Əh­mə­dov mək­tə­bi tək­cə maa­rif oca­ğı ki­mi de­yil, həm də mə­də­ni və si­ya­si tə­sir alə­ti, mil­li kim­li­yin qo­run­ma­sın­da və for­ma­laş­ma­sın­da mü­hüm va­si­tə ki­mi təq­dim edir. Bu kon­tekst­də o, təh­sil si­ya­sə­ti ilə mil­li mü­qa­vi­mət stra­te­gi­ya­la­rı - ana di­li, mil­li dərs­lik­lər və maa­rif­çi zi­ya­lı­la­rın fəa­liy­yə­ti – ara­sın­da­kı əla­qə­ni el­mi əsas­lar­la izah edir.

Əsə­rin tə­bii və mə­də­ni də­yə­ri onun mək­təb sis­te­mi­ni yal­nız pe­da­qo­ji de­yil, həm də cə­miy­yə­tin mo­dern­ləş­mə­si, so­si­al struk­tu­run də­yiş­mə­si və mə­də­ni in­ki­şa­fın bir his­sə­si ki­mi araş­dır­ma­sı ilə bağ­lı­dır. O, mək­təb sis­te­mi­ni XIX əsr Azər­bay­can cə­miy­yə­tin­də ge­dən ideo­lo­ji, mə­də­ni və so­si­al trans­for­ma­si­ya­la­rın da­şı­yı­cı­sı ki­mi təq­dim et­mək­lə, təh­sil ta­ri­xi­ni ümum­mil­li in­ki­şaf kon­teks­tin­də qiy­mət­lən­dir­miş­dir.

Əsər pe­da­qo­gi­ka və ta­rix­şü­nas­lıq el­mi ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın hə­qi­qi üzv­lə­ri M.Meh­di­za­də, N.K.Qon­ça­rov, A.Qur­­ba­nov, elə­cə də pro­fes­sor­lar Ə.Se­yi­dov, F.Kö­çər­li, M.Qa­zı­yev və A.Za­ma­nov bu təd­qi­qa­tı el­mi ye­ni­li­yi və me­to­do­lo­ji əsas­lan­dır­ma­sı ba­xı­mın­dan yük­sək də­yər­lən­dir­miş­lər. Ru­si­ya­lı təd­qi­qat­çı alim, pro­fes­sor N.K.Qon­ça­rov ya­zır­dı ki, “H.Əh­mə­dov va­cib bir ta­ri­xi-pe­da­qo­ji prob­le­min həl­li­nə gi­riş­miş və bu­na na­il ol­muş­dur.” Aka­de­mik M.Meh­di­za­də­nin fi­kir­lə­ri də xü­su­si­lə diq­qə­tə­la­yiq­dir: “Təd­qi­qat mək­təb təh­si­li­nin ümum­pe­da­qo­ji sa­hə­si­nin bö­yük bir his­sə­si­ni əha­tə edir, H.Əh­mə­do­vun dis­ser­ta­si­ya­sı ya­ra­dı­cı ax­ta­rı­şın məh­su­lu­dur.” Pro­fes­sor Ə.Se­yi­dov isə ya­zır­dı: “H.Əh­mə­dov xal­qı­mı­zın bir əsr­lik mək­təb təh­si­li­ni araş­dı­ra­raq mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zi zən­gin­ləş­di­rib.”

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov N.Tu­si, A.A.Ba­kı­xa­nov, M.Ş.Va­zeh, M.F.Axun­dov, H.Zər­­da­bi, S.Ə.Şir­va­ni, S.M.Qə­ni­za­də, A.O.Çern­ya­yevs­ki, M.Ə.El­xa­nov, F.B.Kö­çər­li, M.H.Rüş­diy­yə, S.B.Və­li­bə­yov, C.Məm­məd­qu­lu­za­də, M.T.Sid­qi, N.Nə­ri­ma­nov, Ü.Ha­cı­bə­yov, R.Əfən­di­za­də, Ə.Y.Se­­yi­dov və di­gər­lə­ri­nin pe­da­qo­ji ide­ya­la­rı­nı təd­qi­qa­ta cəlb et­miş, on­la­rın xalq maa­ri­fi, mək­təb təh­si­li, tə­lim-tər­bi­yə ilə bağ­lı fi­kir­lə­ri­ni aş­kar­la­mış, pe­da­qo­ji fik­rin qay­naq­la­rı­nı üzə çı­xar­mış, gənc nəs­lin tər­bi­yə­sin­də hə­min ir­sin əhə­miy­yə­ti­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu araş­dır­ma­lar­da adı çə­ki­lən maa­rif­çi­lə­rin təh­sil və tər­bi­yə sa­hə­sin­də­ki nə­zə­ri ba­xış­la­rı, me­to­do­lo­ji ya­naş­ma­la­rı, maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı və mil­li kim­li­yin for­ma­laş­ma­sı­na ver­dik­lə­ri pe­da­qo­ji ide­ya­lar ümu­mi­­ləş­­di­ril­­miş, ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də şərh edil­miş, müa­sir təh­sil si­ya­sə­ti­nə in­teq­ra­­si­ya­­sı­nın im­kan­la­rı üzə çı­xa­rıl­mış­dır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, H.Əh­mə­dov Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təb­li­ği və təd­ri­si sa­hə­sin­də bir mək­təb ya­rat­mış­dır.

H.Əh­mə­do­vun mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də­ki təd­qi­qat­la­rı­nın prak­tik əhə­miy­yə­ti iki mü­hüm is­ti­qa­mət­də özü­nü gös­tə­rir. Bi­rin­ci is­ti­qa­mət – Azər­bay­can mək­təb­­lə­ri­­nin ta­ri­xi yad­da­şı­nın qo­run­ma­sı və maa­rif ic­ti­ma­iy­yə­tin­də pe­da­qo­ji ir­sə ma­ra­ğın ar­tı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, prof. H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü və bi­la­va­si­tə el­mi fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də rəs­mi döv­lət qə­rar­la­rı ilə bir sı­ra şə­hər və kənd mək­təb­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ge­niş şə­kil­də qeyd olun­muş, bu təd­bir­lər res­pub­li­ka­nın maa­rif ic­ti­ma­iy­­yə­ti tə­rə­fin­dən bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır. Təd­qi­qat­çı ali­min “100 yaş­lı Yu­xa­rı Sa­­lah­lı kənd mək­tə­bi” (1978), “100 yaş­lı Qar­ğa­ba­zar mək­tə­bi” (1983), “150 yaş­lı Şə­ki mək­tə­bi” (1983) və s. ad­lı mo­noq­ra­fi­ya və mə­qa­lə­lə­rin­də hə­min maa­rif ocaq­la­rı­nın ta­ri­xi in­ki­şaf yo­lu, on­­la­rın təh­si­lin ya­yıl­ma­sın­da və ic­ti­mai-mə­də­ni hə­ya­tın for­ma­laş­ma­sın­da oy­na­dı­ğı rol el­mi əsas­­lar­la işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Bu əsər­lər­də mək­təb­lə­rin nai­liy­yət­lə­ri, mə­zun­la­rı­nın son­ra­kı fəa­liy­yət­lə­ri, təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin da­vam­lı­lı­ğı və müa­sir döv­rə tə­si­ri ge­niş şə­kil­də araş­dı­rıl­mış­dır. Bu təd­qi­qat­lar həm də maa­rif ta­ri­xi­nin lo­kal sə­viy­yə­də sə­nəd­ləş­di­ril­mə­si və gə­lə­cək nə­sil­lə­rə ötü­rül­mə­si ba­xı­­mın­dan xü­su­si önəm da­şı­yır.

İkin­ci is­ti­qa­mət – bu təd­qi­qat­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nin pe­da­qo­ji təh­si­lin məz­mu­nu­na in­teq­ra­si­ya edil­mə­si və gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­şə­yö­nü­mün­də ro­lu ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü ilə 1977-ci il­də ha­zır­lan­mış “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı xü­­su­si kur­sun proq­ra­mı Azər­bay­can və rus dil­lə­rin­də çap olun­muş, son­ra­dan isə Azər­bay­can Pe­­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da ( AD­PU), Nax­çı­van Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da (NDU) və Tbi­li­si Pe­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da uğur­la tət­biq olun­muş­dur. Bu kurs, gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­da­qo­ji dün­ya­­gö­rü­­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da və mil­li təh­sil ta­ri­xi­ni də­rin­dən mə­nim­sə­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. SSRİ Maa­rif Na­zir­li­yi­nin El­mi Me­to­dik Şu­ra­sı­nın 1981-ci il­də bu təc­rü­bə­ni yük­sək qiy­mət­­lən­­di­rə­­rək di­gər res­pub­li­ka­lar­da da ya­yıl­ma­sı­nı töv­si­yə et­mə­si bu tə­şəb­bü­sün el­mi-me­to­dik ba­xım­­dan də­yə­ri­ni təs­diq­lə­yir. Hə­min kurs əsa­sın­da ha­zır­la­nan rus və Azər­bay­can dil­lə­rin­də nəşr edi­lən “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” dərs­li­yi bu gün də pe­da­qo­ji ali mək­təb­lər­də is­ti­fa­də olu­nur və müa­sir mü­əl­lim ha­zır­lı­ğı sis­te­min­də öz ak­tu­al­lı­ğı­nı qo­ru­­maq­da­dır.

H.Əh­mə­dov Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin yal­nız də­rin bi­li­ci­si və ma­hir təd­qi­qat­çı­sı de­yil, ey­ni za­man­da bu sa­hə­nin la­yiq­li təb­li­ğat­çı­sı ki­mi ta­nı­nır­dı. Onun pe­da­qo­ji ir­si tək­cə el­mi-nə­zə­ri sə­viy­yə­də de­yil, həm də maa­rif­çi ide­ya­la­rın ge­niş ic­ti­ma­iy­yə­tə çat­dı­rıl­­ma­sı ba­xı­mın­dan xü­su­si əhə­miy­yət kəsb edir. H.Əh­mə­do­vun həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu mü­hüm nəşr­lər sı­ra­sın­da Mosk­va­da çap olu­nan, 40 çap və­rə­qi­ni əha­tə edən fun­da­men­tal “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı” xü­su­si yer tu­tur. Bu əsər Azər­bay­can pe­da­qo­ji ir­si­nin sis­tem­li şə­kil­də ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si və İt­ti­faq sə­viy­yə­sin­də təq­di­ma­tı ba­xı­mın­dan qiy­mət­li mən­bə­dir.

Ali­min el­mi araş­dır­ma­la­rı SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən nəşr edi­lən “SSRİ xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər”in I və IV cild­lə­rin­də (Mosk­va, 1989, 1991), “Bö­yük Rus En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın 2 cild­lik “Rus pe­da­qo­ji en­sik­lo­pe­di­ya­sı”nda və 10 cild­lik “Azər­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın IV–X cild­lə­rin­də öz ək­si­ni ta­pır. Bu nəşr­lər va­si­tə­si­lə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­ni tək­cə keç­miş SSRİ mə­ka­nın­da de­yil, həm də bey­nəl­xalq miq­yas­da uğur­la təb­liğ et­miş­dir.

Azər­bay­can müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra H.Əh­mə­do­vun el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ye­ni bir is­ti­qa­mət for­ma­laş­ma­ğa baş­la­mış­dır. Bu mər­hə­lə­də o, türk­dil­li xalq­lar ara­sın­da elm və təh­sil sa­hə­sin­də əmək­daş­lı­ğa töh­fə ver­mək məq­sə­di­lə ge­niş­miq­yas­lı el­mi araş­dır­ma­la­ra baş­la­mış, “Av­ra­si­ya xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər” ki­mi fun­da­men­tal təd­qi­qat əsə­ri­ni nəşr et­dir­miş­dir. Hə­min əsər­də Av­ra­si­ya coğ­ra­fi­ya­sın­da ya­şa­yan mü­səl­man və türk­dil­li xalq­la­rın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­ni əks et­di­rən zən­gin və bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan oçerk­lər təq­dim edil­miş, XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sı və XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Tif­lis­də, Təb­riz­də, Ba­kı­da nəşr olun­muş ana dil­li dərs­lik­lər araş­dı­rıl­mış­dır.

Bu nəşr­lər ara­sın­da N.De­ment­ye­vi­nin “Təm­sil­lər və he­ka­yə­lər” (Tif­lis, 1839), İ.Qri­qor­yev və M.Ş.Va­ze­hin “Ki­ta­bi-Tür­ki” (Təb­riz, 1855), A.O.Çern­ya­yevs­ki­nin “Və­tən di­li” (I his­sə, Tif­lis, 1882), Rə­şid bəy Əfən­di­ye­vin “Uşaq bağ­ça­sı” (Tif­lis, 1912), “Bə­si­rət-ül-ət­fal” (Ba­kı, 1901), A.Çern­ya­yevs­ki və S.Və­li­bə­yo­vun “Və­tən di­li” (II his­sə, Tif­lis, 1888), S.Və­li­bə­yo­vun “Qüd­rə­ti-Xu­da” (Tif­lis, 1888), Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun “He­sab mə­sə­lə­lə­ri” (Ba­kı, 1907) və di­gər dərs­lik­lər yer alır.

H.Əh­mə­dov bu dərs­lik­lə­ri ərəb qra­fi­ka­sın­dan müa­sir la­tın əlif­ba­sı­na trans­li­te­ra­si­ya et­miş, izah və lü­ğət­lər əla­və et­mək­lə on­la­rı el­mi döv­riy­yə­yə qay­tar­mış, bu va­si­tə ilə mil­li təh­sil ta­ri­­xi­nin mü­hüm mən­bə­lə­ri­ni ye­ni nə­sil­lər üçün əl­ça­tan et­miş­dir.

Aka­de­mik H.M.Əh­mə­do­vun ya­ra­dı­cı­lıq dia­pa­zo­nu ol­duq­ca ge­niş olub. O, pe­da­qo­gi­ka və pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi­nin ak­tu­al prob­lem­lə­ri­nə də­rin­dən nü­fuz et­miş, ori­ji­nal el­mi ya­naş­ma­la­rı ilə həm­kar­la­rı ara­sın­da yük­sək nü­fuz qa­zan­mış­dır. Hə­ya­tı­nın bü­tün mə­na­lı döv­rü­nü el­min in­­ki­şa­fı­na, mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi­nə, təd­ri­si­nə və təb­li­ği­nə həsr et­miş­dir. Hü­seyn Əh­mə­dov də­qiq el­mi məz­mun, ay­dın və an­la­şıq­lı izah tər­zi, yığ­cam və məz­mun­lu ifa­də, mən­ti­qi ar­dı­cıl­lıq, inan­dı­rı­cı təq­di­mat və zən­gin me­to­dik apa­rat ki­mi müa­sir dərs­lik­lə­rə xas olan xü­su­siy­yət­lə­ri öz əsər­lə­rin­də uğur­la bir­ləş­di­rə­rək fun­da­men­tal pe­da­qo­ji mən­bə­lər ya­rat­mış­dır. Onun “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973), “Pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xin­dən mü­ha­zi­rə mətn­lə­ri” (1987), “İda­rə­­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka və psi­xo­lo­gi­ya­sı” (2001), “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” (2014) dərs­lik­lə­ri ali pe­da­qo­ji təh­sil sis­te­min­də gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin el­mi-nə­zə­ri bi­lik­­lə­ri­­ni for­ma­laş­dır­maq­la ya­na­şı, on­la­rın pe­şə-me­to­di­ki ha­zır­lı­ğı­nı da tə­min edir. Bu dərs­lik­lər pe­da­qo­ji pro­se­sin ma­hiy­yə­ti­ni, mil­li və ümum­bə­şə­ri pe­da­qo­ji ir­si, tə­lim-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin əsas prin­sip­lə­ri­ni və təh­sil ida­rə­çi­li­yi­nin el­mi əsas­la­rı­nı tə­lə­bə­lə­rə sis­tem­li şə­kil­də təq­dim edir. Tə­lə­bə­lər yal­nız nə­zə­ri bi­lik­lər­lə de­yil, həm də müa­sir təh­sil mü­hi­tin­də iş­lə­mək üçün zə­ru­ri olan prak­ti­ki ba­ca­rıq və kom­pe­ten­si­ya­lar­la si­lah­la­nır­lar.

Hü­seyn Əh­mə­dov tək­cə təd­ris və el­mi-təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti ilə de­yil, həm də pe­da­qo­ji tən­qid sa­hə­sin­də­ki məh­sul­dar işi ilə ta­nın­mış­dır. O, pe­da­qo­ji pro­se­sə is­ti­qa­mət ve­rən, tə­lim-tər­bi­yə işi­nin el­mi-me­to­di­ki əsas­la­rı­nı əks et­di­rən əsər­lə­ri ob­yek­tiv təh­lil edə­rək, on­la­rın məz­mun və for­ma ba­xı­mın­dan qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­nə xü­su­si önəm ver­miş­dir. “Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov əlif­ba dərs­li­yi yaz­­mış­­dır­­mı­­?” (1978), “Ta­rix hə­qi­qi­lik tə­ləb edir” (1992) və b. tən­qi­di mə­qa­lə­lə­rin­də el­mi ob­yek­tiv­lik, də­rin təh­lil, ar­qu­ment­lə­rin mən­ti­qi əsas­lan­dı­rıl­ma­sı və pe­da­qo­ji ba­xış­la­rın in­ki­şa­fı­na xid­mət edən konst­ruk­tiv ya­naş­ma ay­dın gö­rü­nür. O, uğur­lu pe­da­qo­ji ide­ya və me­tod­la­rın tət­bi­qi­ni təq­dir et­miş, təc­rü­bə­də sə­mə­rə ve­rən ye­ni­lik­lə­ri yük­sək də­yər­lən­dir­miş, ey­ni za­man­da, tə­lim-tər­bi­yə işin­də mü­şa­hi­də olu­nan nöq­san­la­rı, me­to­di­ki qey­ri-də­qiq­lik­lə­ri və pe­da­qo­ji pro­se­sin in­ki­şa­fı­na ma­ne olan ya­naş­ma­la­rı prin­si­pi­al möv­qe­dən tən­qid et­miş­dir. Onun ya­zı­la­rın­da tən­qid sa­də­cə irad bil­dir­mək məq­sə­di da­şı­ma­mış, ək­si­nə, hə­min irad­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı üçün el­mi əsas­lan­dı­rıl­mış töv­si­yə­lər təq­dim edil­miş­dir. Bu xü­su­siy­yət­lə­ri ilə Hü­seyn Əh­mə­do­vun tən­qi­di mə­qa­lə­lə­ri yal­nız mü­əy­yən mü­əl­lif­lə­rin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın təh­li­li de­yil, həm də bü­töv­lük­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­ma­sı­na və in­ki­şa­fı­na xid­mət edən mü­hüm mən­bə ro­lu­nu oy­na­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can­da el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğın­da müs­təs­na xid­mət­lə­ri ilə se­çi­lən gör­kəm­li pe­da­qoq alim­dir. Onun rəh­bər­li­yi al­tın­da 50-dən ar­tıq pe­da­qo­gi­ka üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, 5 nə­fər pe­da­qo­gi­ka elm­lə­ri dok­to­ru ha­zır­lan­mış­dır. Onun el­mi rəh­bər­lik fəa­liy­yə­ti yal­nız dis­ser­ta­si­ya iş­lə­ri­nin mü­da­fiə­si­nə qə­dər olan mər­hə­lə ilə məh­dud­laş­ma­mış, dok­to­rant­­la­rı­nın el­mi dü­şün­cə tər­zi­nin for­ma­laş­ma­sı­na, on­lar­da təd­qi­qat mə­də­niy­yə­ti­nin və me­to­do­lo­ji kom­pe­ten­si­ya­sı­nın in­ki­şa­fı­na xü­su­si diq­qət ye­tir­miş­dir. Ye­tir­mə­lə­ri­nin apar­dıq­la­rı araş­dır­ma­lar pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı, mil­li-pe­da­qo­ji ir­sin təd­qi­qi, təh­sil və tər­bi­yə nə­zə­riy­­yə­si­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, mək­tə­bin ida­rə olun­ma­sı, mü­qa­yi­sə­li pe­da­qo­gi­ka, mək­tə­bə­qə­dər pe­­da­­qo­gi­ka ki­mi ge­niş sa­hə­lə­ri əha­tə et­miş­dir. Bu iş­lər sa­yə­sin­də öl­kə­də pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na əhə­miy­yət­li töh­fə­lər ve­ril­miş, el­mi mü­hit­də ye­ni nə­sil təd­qi­qat­çı­la­rın for­ma­laş­ma­sı tə­min olun­­muş­dur. Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi rəh­bər­lik üs­lu­bu tə­ləb­kar ya­naş­ma ilə hu­ma­nist mü­na­si­bə­tin vəh­də­ti, təd­qi­qat­çı­ya ya­ra­dı­cı­lıq azad­lı­ğı ver­mək­lə ya­na­şı, onu el­mi in­ti­za­ma alış­dır­maq ki­mi xü­su­siy­yət­lə­ri ilə fərq­lə­nir­di. Onun for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi-pe­da­qo­ji mək­təb bu gün də öz el­mi ənə­nə­lə­ri­ni da­vam et­di­rə­rək ye­ni təd­qi­qat is­ti­qa­mət­lə­ri­nin ya­ran­­ma­­sı­na şə­ra­it ya­ra­dır.

O, tək­cə Azər­bay­can­da de­yil, həm də MDB mə­ka­nın­da pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin ta­nın­mış si­ma­la­rın­dan, pat­ri­arx­la­rın­dan bi­ri he­sab olu­nur. H.Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ya­ra­dı­cı­lı­ğı ta­ri­xi araş­dır­ma, fəl­sə­fi təh­lil və prak­ti­ki tət­bi­qin qar­şı­lıq­lı əla­qə­si əsa­sın­da for­ma­la­şan, həm mil­li, həm də bey­nəl­xalq pe­da­qo­ji nə­zə­riy­yə­lə­rin in­ki­şa­fı­na töh­fə ve­rən fun­da­men­tal el­mi irs­dir.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji mək­tə­bi:

ta­ri­xi­lik, nə­zə­riy­yə və va­ris­lik

Xü­la­sə

Mə­qa­lə­də XX əs­rin II ya­rı­sın­dan eti­ba­rən Azər­bay­can­da mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın for­ma­laş­ma­sın­da aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun xid­mət­lə­ri təh­lil olu­nur. Ali­min pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­riy­yə­si, ta­ri­xi və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­na da­ir təd­qi­qat­la­rı, ar­xiv sə­nəd­lə­ri əsa­sın­da ər­sə­yə gə­tir­di­yi "XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi" əsə­ri araş­dı­rı­lır. Həm­çi­nin H.Əh­mə­do­vun ana dil­li dərs­lik­lə­rin trans­li­te­ra­si­ya­sın­da­kı ro­lu, mü­əl­li­fi ol­du­ğu "Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi" fən­ni­nin proq­ra­mı, bu proq­ram əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı dərs­lik­lər və ali­min pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı sa­hə­sin­də­ki fəa­liy­yə­ti ümu­mi­ləş­di­ri­lir.

Açar söz­lər: Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, təh­sil ta­ri­xi, el­mi mək­təb, XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi

The Sci­en­ti­fic and Pe­da­go­gi­cal Scho­ol of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov: His­to­ri­city, The­ory, and Con­ti­nu­ity

Sum­mary

The ar­tic­le analy­zes the cont­ri­bu­ti­ons of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov to the for­ma­ti­on of na­tio­nal sci­en­ti­fic-pe­da­go­gi­cal per­son­nel in Azer­bai­jan star­ting from the se­cond half of the 20th cen­tury. The scho­lar's re­se­arch on the the­ory, his­tory, and met­ho­do­lo­gi­cal fo­un­da­ti­ons of pe­da­gogy, as well as his fun­da­men­tal work "19th Cen­tury Azer­bai­ja­ni Scho­ol," crea­ted on the ba­sis of arc­hi­val do­cu­ments, are exa­mi­ned. Ad­di­tio­nally, H. Ah­ma­dov ro­le in the trans­li­te­ra­ti­on of na­ti­ve lan­gua­ge text­bo­oks, the sylla­bus of the co­ur­se "His­tory of Scho­ol and Pe­da­go­gi­cal Tho­ught in Azer­bai­jan" autho­red by him, the text­bo­oks pre­pa­red ba­sed on this sylla­bus, and his ac­ti­vi­ti­es in sha­ping the cul­tu­re of pe­da­go­gi­cal cri­ti­cism are sum­ma­ri­zed.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of edu­ca­ti­on, sci­en­ti­fic scho­ol, 19th-cen­tury Azer­bai­ja­ni scho­ol

XX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da, xü­su­si­lə 1950-ci il­lə­rin so­nu və 1960-cı il­lər­də Azər­bay­can­da elm, təh­sil və mə­də­niy­yət sa­hə­lə­rin­də di­na­mik və sü­rət­li in­ki­şaf baş ver­miş­dir. Bu sə­bəb­dən hə­min dövr öl­kə­nin ic­ti­mai-si­ya­si və mə­də­ni hə­ya­tın­da ye­ni key­fiy­yət mər­hə­lə­sin­dən baş­lan­ğı­cı ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir. Bu in­ki­şaf, hər şey­dən əv­vəl, el­mi po­ten­sia­lın güc­lən­mə­si, xü­su­si­lə mil­li el­mi kadr­la­rın ye­ni nəs­li­nin ye­tiş­di­ril­mə­si ilə sıx bağ­lı ol­muş­dur.

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də, xü­su­si­lə 1920–1940-cı il­lər­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji elm, əsa­sən, SSRİ-nin müx­tə­lif el­mi mər­kəz­lə­ri­ni təm­sil edən, ək­sə­riy­yə­ti rus mən­şə­li ta­nın­mış alim­lər (A.O.Ma­­ko­vels­ki, B.B.Ko­ma­rovs­ki və b.) tə­rə­fin­dən for­ma­laş­dı­rı­lır və is­ti­qa­mət­lən­di­ri­lir­di­sə, 1950-ci il­lə­rin son­la­rın­dan eti­ba­rən bu me­yil­də cid­di də­yi­şik­lik­lər baş ver­miş­dir. Ar­tıq bu mər­hə­lə­də pe­da­qo­ji elm­də mil­li təd­qi­qat­çı­la­rın fə­al­lı­ğı və iş­ti­ra­kı nə­zə­rə­çar­pa­caq də­rə­cə­də art­mış­dır. So­vet döv­rü­nün elm si­ya­sə­ti çər­çi­və­sin­də yer­li kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı­na və on­la­rın müx­tə­lif sa­hə­lər üz­rə ix­ti­sas­laş­ma­sı­na sis­tem­li şə­kil­də diq­qət ye­ti­ril­mə­yə baş­lan­mış­dır.

Mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın ilk nəs­li­nin (Ə.Se­yi­dov, M.Meh­di­za­də, M.Mu­rad­xa­nov) bi­la­­va­si­tə el­mi dəs­tə­yi nə­ti­cə­sin­də yal­nız res­pub­li­ka da­xi­lin­də de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi mü­­hit­də Azər­bay­can el­mi­ni la­yi­qin­cə təm­sil edən gör­kəm­li təd­qi­qat­çı­lar nəs­li for­ma­laş­mış­dır. On­lar pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə ye­ni nə­fəs gə­ti­rə­rək onun nə­zə­ri və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı zən­gin­ləş­­dir­miş, təh­sil sis­te­min­də mü­hüm ye­ni­lik­lə­rin və kon­sep­tu­al ya­naş­ma­la­rın əsa­sı­nı qoy­muş­lar.

Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fın­da mü­hüm rol oy­na­mış mü­tə­fək­kir təd­qi­qat­çı alim­lər­dən bi­ri də pro­fes­sor Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov­dur. O, “Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­min­də ye­ni el­mi is­ti­qa­mət­lə­rin for­ma­laş­ma­sın­da, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri və prak­tik is­ti­qa­mət­lə­ri­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­sin­də, mil­li təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin el­mi əsas­lar­la təd­qiq olun­ma­sın­da də­rin iz qoy­muş alim­lər­dən bi­ri­dir”. Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təd­ri­si və təb­li­ğin­də bir el­mi mək­təb ya­rat­maq­la ya­na­şı, təh­sil-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin, təh­sil si­ya­sə­ti­nin, təd­ri­sin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nın və pe­da­qo­ji dü­şün­cə­nin fəl­sə­fi əsas­la­rı­nın in­ki­şa­fı­na da də­yər­li töh­fə­lər ver­miş­dir.

Müa­sir dövr­də Azər­bay­can­da təh­sil sis­te­mi­nin hu­ma­nist­ləş­di­ril­mə­si, şəx­siy­yət­yö­nüm­lü təh­si­lin və in­no­va­tiv pe­da­qo­ji tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi ba­xı­mın­dan Hü­seyn Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ir­si­nin ye­ni­dən nə­zər­dən ke­çi­ril­mə­si, onun ide­ya­la­rı­nın ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də də­yər­lən­di­ril­mə­si xü­su­si el­mi-prak­tik əhə­miy­yət kəsb edir.

H.Əh­mə­do­vun el­mi fəa­liy­yə­ti­nin apa­rı­cı is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­ni pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nın sis­tem­li şə­kil­də təd­qi­qi, şəx­siy­yə­tin mə­nə­vi tər­bi­yə­si­nin fəl­sə­fi, psi­xo­lo­ji və pe­da­qo­ji əsas­la­rı­nın üzə çı­xa­rıl­ma­sı və sis­tem­ləş­di­ril­mə­si təş­kil edir. Onun "İb­ti­dai si­nif şa­gird­lə­ri­nin mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də nü­mu­nə­nin ro­lu və onun hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si yol­la­rı" (1958) ad­lı na­mi­zəd­lik (fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu) dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mə­nə­vi tər­bi­yə­nin so­si­al-pe­da­qo­ji as­pekt­lə­ri­ni el­mi ba­xım­dan əsas­lan­dı­ran ilk sis­tem­li araş­dır­ma­lar­dan bi­ri ki­mi də­yər­lən­dir­mək müm­kün­dür. Bu təd­qi­qat­da o, nü­mu­nə­nin (mü­əl­lim, va­li­deyn, əmək qəh­rə­man­la­rı və bə­dii ədə­biy­yat­da­kı ob­raz­lar) uşa­ğın əx­la­qi-mə­nə­vi alə­mi­nin for­ma­laş­ma­sın­da­kı ro­lu­nu el­mi-fəl­sə­fi ba­xım­dan təh­lil edə­rək be­lə bir te­zis irə­li sür­müş­dür: “Tə­lim­də əya­ni­li­yin ro­lu nə qə­dər­dir­sə, tər­bi­yə­də də nü­mu­nə­nin ro­lu bir o qə­dər­dir”.

“Uşaq­la­rın mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də va­li­deyn nü­mu­nə­si” (1962) ad­lı mo­noq­ra­fi­ya­sın­da və müx­tə­lif il­lər­də çap olun­muş sil­si­lə mə­qa­lə­lə­rin­də o, mə­nə­vi tər­bi­yə­yə yal­nız prak­tik pro­ses ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin fəl­sə­fi məz­mun da­şı­yan mə­nə­vi in­ki­şa­fın va­cib bir mər­hə­lə­si ki­mi bax­mış­dır. Onun bu sa­hə­də apar­dı­ğı təd­qi­qat­lar tər­bi­yə­nin həm nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı, həm də prak­tik tət­biq mo­del­lə­ri­ni əha­tə edir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun re­dak­to­ru və həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973) ad­lı təd­ris və­sai­ti pe­da­qo­ji el­min əsas nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji is­ti­qa­mət­lə­ri­nə da­ir bir sı­ra kon­sep­tu­al mə­sə­lə­lə­rin il­kin el­mi-nə­zə­ri əsas­lan­dı­rıl­ma­sı­na töh­fə ver­miş­dir. “Pe­da­qo­gi­ka­da qa­nun və qa­nu­na­uy­ğun­luq” (1974), “Söz­dən işə ke­çək” (1978) əsər­lə­rin­də o, pe­da­qo­gi­ka­nın me­to­do­lo­ji ba­­za­sı­nın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də ar­dı­cıl el­mi ax­ta­rış­lar apar­mış, pe­da­qo­ji qa­nu­na­uy­­ğun­luq­la­rın iden­ti­fi­ka­si­ya­sı, əsas an­la­yış və ka­te­qo­ri­ya­la­rın kon­sep­tu­al iza­hı, elə­cə də ter­mi­no­lo­ji sis­te­min el­mi əsas­lar­la struk­tur­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri­nə da­ir nə­zə­ri ba­xış­la­rı­nı irə­li sür­müş­dür. O, pe­da­qo­ji el­min fun­da­men­tal prin­sip­lə­ri əsa­sın­da bu sa­hə­nin ter­mi­no­lo­ji və ka­te­qo­ri­al apa­ra­tı­nı el­mi mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çe­vir­miş, prob­lem­lə bağ­lı apa­rı­lan el­mi dis­kus­si­ya­lar­da fə­al iş­ti­rak et­miş­dir.

H.Əh­mə­dov pe­da­qo­gi­ka­nı yal­nız tət­bi­qi xa­rak­ter da­şı­yan sa­hə ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin el­mi-nə­zə­ri və fəl­sə­fi kon­teks­tə ma­lik komp­leks hu­ma­ni­tar bi­lik sa­hə­si ki­mi də­yər­lən­­dir­miş­dir. O, təh­sil-tər­bi­yə­ni sa­də­cə dav­ra­nış nor­ma­la­rı­nın və cə­miy­yə­tin for­ma­laş­­dır­dı­ğı so­si­al rol­la­rın ötü­rül­mə­si ilə məh­dud­laş­dır­mır, tər­bi­yə­ni fər­din mə­nə­vi və so­si­al də­yər­lər­lə zən­gin­ləş­di­ril­miş şəx­siy­yət ki­mi for­ma­laş­ma­sı, onun əx­la­qi-emo­sio­nal və in­tel­lek­tu­al po­ten­sia­lı­nın məq­səd­yön­lü şə­kil­də in­ki­şaf et­di­ril­mə­si pro­se­si ki­mi nə­zər­dən ke­çi­rir­di. Be­lə­lik­lə, o, tər­bi­yə­yə in­sa­nın da­xi­li alə­mi­ni, də­yər­lər sis­te­mi­ni və ic­ti­mai möv­qe­yi­ni for­ma­laş­dı­ran ço­xöl­çü­lü pro­ses ki­mi ya­na­şa­raq, pe­da­qo­gi­ka­nın hu­ma­nist ma­hiy­yə­ti­ni ön pla­na çı­xa­rır­dı.

H.Əh­mə­do­vun Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də apar­dı­ğı sis­tem­li təd­qi­qat­la­rı onun çox­şa­xə­li el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın mər­kə­zin­də da­ya­nır. O, tə­lə­bə­lik döv­rün­dən ta­rix el­mi­nin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nı də­rin­dən mə­nim­sə­miş, fakt və ha­di­sə­lə­ri za­man və mə­kan kon­teks­tin­də də­yər­lən­dir­mə­yi, pe­da­qo­ji prob­lem­lə­ri isə mə­də­ni-ic­ti­mai və si­ya­si-iq­ti­sa­di şə­ra­it­lə əla­qə­lən­di­rə­rək təh­lil et­mə­yi öy­rən­miş­dir. Ya­ra­dı­cı­lı­ğı bo­yu bu prin­si­pə sa­diq qal­mış, təd­qi­qat­la­rın­da ta­ri­xi mən­bə­lər­dən is­ti­fa­də­yə nü­mu­nə­vi ya­naş­ma­nı nü­ma­yiş et­dir­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­dov pe­da­qo­ji təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti­nə tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si sa­hə­sin­də baş­la­sa da, son­ra­dan diq­qə­ti­ni XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si­nə yö­nəlt­­miş­dir. Bu məq­səd­lə o, Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Ba­kı, İrə­van, Həş­tər­xan və Tbi­li­si ki­mi şə­hər­lər­də yer­lə­şən döv­lət ar­xiv­lə­rin­də ay­lar­la iş­lə­yə­rək zən­gin em­pi­rik ma­te­ri­al top­la­mış, on­la­rı sis­tem­li şə­kil­də ana­liz et­miş­dir. Apa­rı­lan ço­xil­lik araş­dır­ma­la­rın nə­ti­cə­si ola­raq H.Əh­mə­dov “XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin in­ki­şaf ta­ri­xi” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mü­da­fiə et­miş­dir. Bu dis­ser­ta­si­ya­nın ma­te­ri­al­la­rı 1985-ci il­də “XIX əsr Azər­bay­­can mək­tə­bi” adı ilə nəşr olun­muş­dur. Bu fun­da­men­tal əsər Azər­bay­can təh­sil ta­rix­şü­nas­lı­ğın­da mü­hüm mər­hə­lə təş­kil edir. Mü­əl­li­fin ço­xil­lik ar­xiv və ilk mən­bə araş­dır­ma­la­rı­na əsas­la­nan bu təd­qi­qat işin­də Azər­bay­can­da dün­yə­vi təh­si­lin tə­şək­kü­lü və in­ki­şaf ta­ri­xi­nin komp­leks mən­zə­rə­si təq­dim edi­lir. Əsər öz el­mi struk­tu­ru­na, məz­mun zən­gin­li­yi­nə və ana­li­tik də­rin­li­yi­nə gö­rə, yal­nız mil­li de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi müs­tə­vi­də ma­raq do­ğu­ra bi­lə­cək sə­viy­yə­də­dir.

H.Əh­mə­dov bu əsə­rin­də ilk də­fə ola­raq çar Ru­si­ya­sı­nın Cə­nu­bi Qaf­qaz­da, o cüm­lə­dən Azər­bay­can­da hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin ma­hiy­yə­ti­ni el­mi əsas­lar­la araş­dır­mış, onun ideo­lo­ji və si­ya­si is­ti­qa­mət­lə­ri­ni də­rin­dən təh­lil et­miş, im­pe­ri­ya­nın böl­gə­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin mər­kəz­ləş­dir­mə, rus­laş­dır­ma, xris­ti­an­laş­dır­ma və ümu­mi­lik­də ru­si­ya­laş­dır­ma məq­səd­lə­ri­nə xid­mət et­mə­si­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu si­ya­sət va­si­tə­si­lə im­pe­ri­ya yer­li xalq­la­rı öz si­ya­si, di­ni və mə­də­ni kim­li­yin­dən uzaq­laş­dır­maq və on­la­rı rus im­pe­ri­ya­sı çər­çi­və­sin­də as­si­mil­ya­si­ya et­mək is­tə­yir­di.

Əsə­rin mü­hüm el­mi mə­ziy­yət­lə­rin­dən bi­ri mü­əl­li­fin ilk qə­za mək­təb­lə­ri­nin, ib­ti­dai kənd mək­təb­lə­ri­nin və mü­səl­man mək­təb­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı­nı si­ya­si, so­si­al, mə­də­ni və di­ni amil­lər kon­teks­tin­də araş­dır­ma­sı­dır. Açı­lan dün­yə­vi mək­təb­lər za­hir­də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­na söy­kən­sə də, ma­hiy­yət eti­ba­ri­lə ideo­lo­ji və si­ya­si tə­sir alət­lə­ri idi. Təd­ri­sin yal­nız rus di­lin­də apa­rıl­ma­sı, yer­li mü­əl­lim­lə­rin sı­xış­dı­rıl­ma­sı və mü­səl­man uşaq­la­rın xris­ti­an tə­si­ri­nə mə­ruz qal­ma­sı bu si­ya­sə­tin baş­lı­ca tə­za­hür­lə­ri idi.

Əsər­də həm­çi­nin Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­­ma­sın­da oy­na­dı­ğı ro­la xü­su­si diq­qət ye­ti­rən H.Əh­mə­dov se­mi­na­ri­ya­da təh­sil al­mış azər­bay­can­lı maa­rif­çi­lə­rin son­ra­kı fəa­liy­yə­ti­ni mil­li maa­rif sis­te­mi­nin tə­şək­kü­lü­nün əsas şərt­lə­rin­dən bi­ri ki­mi qiy­mət­lən­dir­miş­dir. O, bu mü­əl­lim­lə­rin yal­nız mək­təb­lər­də dərs de­mək­lə ki­fa­yət­lən­mə­di­yi­ni, həm də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­nın da­şı­yı­cı­la­rı, ana dil­li mək­təb­lə­rin və dərs­lik­lə­rin təb­li­ğat­çı­la­rı, ic­ti­mai-mə­də­ni oya­nı­şın və pe­da­qo­ji hə­rə­ka­tın apa­rı­cı si­ma­la­rı ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır.

Bu ya­naş­ma ilə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­gi­ka­şü­nas­lı­ğı üçün ye­ni bir is­ti­qa­mə­tin – mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın for­ma­laş­ma­sı və on­la­rın maa­rif­çi­lik pro­se­sin­də ro­lu kon­teks­tin­də təh­li­lin əsa­sı­nı qoy­muş­dur. Bu, tək­cə struk­tur və fakt­la­rın de­yil, həm də fər­di təc­rü­bə­lə­rin və maa­rif­çi şəx­siy­yət­lə­rin fəa­liy­yət­lə­ri­nin sis­tem­li şə­kil­də araş­dı­rıl­ma­sı ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li el­mi ye­ni­lik ki­mi qiy­mət­lən­di­ri­lə bi­lər. Bu onu gös­tə­rir ki, H.Əh­mə­dov ta­ri­xi-pe­da­qo­ji ir­si yal­nız xro­no­lo­ji ar­dı­cıl­lıq­la de­yil, həm də kon­sep­tu­al və funk­sio­nal as­pekt­dən öy­rən­miş, A.O.Çern­ya­­yevs­ki, F.Kö­çər­li, N.Nə­ri­ma­nov, R.Əfən­di­yev ki­mi maa­rif­çi­lə­rin pe­da­qo­ji gö­rüş­lə­ri­ni, ic­ti­mai-

pe­da­qo­ji möv­qe­lə­ri­ni araş­dı­ra­raq on­la­rın təh­sil ta­ri­xin­də­ki funk­sio­nal ro­lu­nu üzə çı­xar­mış­dır. Bu ya­naş­ma, pe­da­qo­ji ir­sin öy­rə­nil­mə­sin­də şəx­siy­yət­lə­rin ideo­lo­ji möv­qe­yi, təh­sil fəl­sə­fə­si və prak­­tik fəa­liy­yə­ti ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əla­qə­nin mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li­dir.

Əsər­də həm­çi­nin qa­dın təh­si­li­nin in­ki­şa­fı, maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı­nın əsas is­ti­qa­mət­lə­ri, mək­­təb və məd­rə­sə­lər­də di­ni təh­si­lin məz­mu­nu, na­ta­mam (pro­gim­na­zi­ya) və or­ta mək­təb­lə­rin (gim­­na­­zi­ya) tə­şək­kü­lü, elə­cə də Ru­si­ya­da apa­rı­lan təh­sil is­la­hat­la­rı­nın Azər­bay­ca­na tə­si­ri ge­niş şə­kil­də işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Mü­əl­lif qa­dın təh­si­li mə­sə­lə­si­nə sa­də­cə fak­to­lo­ji de­yil, həm də so­si­al-fəl­sə­fi kon­tekst­də ya­naş­mış, onu mil­li in­ki­şa­fın gös­tə­ri­ci­si ki­mi də­yər­lən­dir­miş­dir. O, təh­si­lin yal­nız təş­ki­la­ti və in­zi­ba­ti as­pekt­lə­ri­ni de­yil, həm də dil, kim­lik, mə­də­ni trans­for­ma­si­ya, maa­rif­lən­dir­mə ki­mi as­pekt­lə­ri­ni də el­mi təh­lil ob­yek­ti­nə çe­vir­miş­dir.

Bu is­ti­qa­mət­li araş­dır­ma­la­rı ilə H.Əh­mə­dov fak­ti­ki ola­raq XIX əsr Azər­bay­can mək­təb sis­te­mi­nin tam xə­ri­tə­si­ni ya­rat­ma­ğa na­il ol­muş­dur. Azər­bay­can təh­sil ta­ri­xi­nin ən dol­ğun və sis­­tem­li təd­qi­qat­la­rın­dan bi­ri olan “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” əsə­rin­də o, yal­nız XIX əsr mək­­təb sis­te­mi­ni təq­dim et­mək­lə ki­fa­yət­lən­mir, həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji kim­li­yi­nin for­ma­­laş­ma­sı­na da­ir fun­da­men­tal el­mi bü­növ­rə ya­ra­dır. Əsə­rin əsas üs­tün­lük­lə­rin­dən bi­ri də mək­təb ta­ri­xi­nin yal­nız xro­no­lo­ji de­yil, fəl­sə­fi və ideo­lo­ji müs­tə­vi­də də­yər­lən­di­ril­mə­si­dir. H.Əh­mə­dov mək­tə­bi tək­cə maa­rif oca­ğı ki­mi de­yil, həm də mə­də­ni və si­ya­si tə­sir alə­ti, mil­li kim­li­yin qo­run­ma­sın­da və for­ma­laş­ma­sın­da mü­hüm va­si­tə ki­mi təq­dim edir. Bu kon­tekst­də o, təh­sil si­ya­sə­ti ilə mil­li mü­qa­vi­mət stra­te­gi­ya­la­rı - ana di­li, mil­li dərs­lik­lər və maa­rif­çi zi­ya­lı­la­rın fəa­liy­yə­ti – ara­sın­da­kı əla­qə­ni el­mi əsas­lar­la izah edir.

Əsə­rin tə­bii və mə­də­ni də­yə­ri onun mək­təb sis­te­mi­ni yal­nız pe­da­qo­ji de­yil, həm də cə­miy­yə­tin mo­dern­ləş­mə­si, so­si­al struk­tu­run də­yiş­mə­si və mə­də­ni in­ki­şa­fın bir his­sə­si ki­mi araş­dır­ma­sı ilə bağ­lı­dır. O, mək­təb sis­te­mi­ni XIX əsr Azər­bay­can cə­miy­yə­tin­də ge­dən ideo­lo­ji, mə­də­ni və so­si­al trans­for­ma­si­ya­la­rın da­şı­yı­cı­sı ki­mi təq­dim et­mək­lə, təh­sil ta­ri­xi­ni ümum­mil­li in­ki­şaf kon­teks­tin­də qiy­mət­lən­dir­miş­dir.

Əsər pe­da­qo­gi­ka və ta­rix­şü­nas­lıq el­mi ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın hə­qi­qi üzv­lə­ri M.Meh­di­za­də, N.K.Qon­ça­rov, A.Qur­­ba­nov, elə­cə də pro­fes­sor­lar Ə.Se­yi­dov, F.Kö­çər­li, M.Qa­zı­yev və A.Za­ma­nov bu təd­qi­qa­tı el­mi ye­ni­li­yi və me­to­do­lo­ji əsas­lan­dır­ma­sı ba­xı­mın­dan yük­sək də­yər­lən­dir­miş­lər. Ru­si­ya­lı təd­qi­qat­çı alim, pro­fes­sor N.K.Qon­ça­rov ya­zır­dı ki, “H.Əh­mə­dov va­cib bir ta­ri­xi-pe­da­qo­ji prob­le­min həl­li­nə gi­riş­miş və bu­na na­il ol­muş­dur.” Aka­de­mik M.Meh­di­za­də­nin fi­kir­lə­ri də xü­su­si­lə diq­qə­tə­la­yiq­dir: “Təd­qi­qat mək­təb təh­si­li­nin ümum­pe­da­qo­ji sa­hə­si­nin bö­yük bir his­sə­si­ni əha­tə edir, H.Əh­mə­do­vun dis­ser­ta­si­ya­sı ya­ra­dı­cı ax­ta­rı­şın məh­su­lu­dur.” Pro­fes­sor Ə.Se­yi­dov isə ya­zır­dı: “H.Əh­mə­dov xal­qı­mı­zın bir əsr­lik mək­təb təh­si­li­ni araş­dı­ra­raq mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zi zən­gin­ləş­di­rib.”

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov N.Tu­si, A.A.Ba­kı­xa­nov, M.Ş.Va­zeh, M.F.Axun­dov, H.Zər­­da­bi, S.Ə.Şir­va­ni, S.M.Qə­ni­za­də, A.O.Çern­ya­yevs­ki, M.Ə.El­xa­nov, F.B.Kö­çər­li, M.H.Rüş­diy­yə, S.B.Və­li­bə­yov, C.Məm­məd­qu­lu­za­də, M.T.Sid­qi, N.Nə­ri­ma­nov, Ü.Ha­cı­bə­yov, R.Əfən­di­za­də, Ə.Y.Se­­yi­dov və di­gər­lə­ri­nin pe­da­qo­ji ide­ya­la­rı­nı təd­qi­qa­ta cəlb et­miş, on­la­rın xalq maa­ri­fi, mək­təb təh­si­li, tə­lim-tər­bi­yə ilə bağ­lı fi­kir­lə­ri­ni aş­kar­la­mış, pe­da­qo­ji fik­rin qay­naq­la­rı­nı üzə çı­xar­mış, gənc nəs­lin tər­bi­yə­sin­də hə­min ir­sin əhə­miy­yə­ti­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu araş­dır­ma­lar­da adı çə­ki­lən maa­rif­çi­lə­rin təh­sil və tər­bi­yə sa­hə­sin­də­ki nə­zə­ri ba­xış­la­rı, me­to­do­lo­ji ya­naş­ma­la­rı, maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı və mil­li kim­li­yin for­ma­laş­ma­sı­na ver­dik­lə­ri pe­da­qo­ji ide­ya­lar ümu­mi­­ləş­­di­ril­­miş, ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də şərh edil­miş, müa­sir təh­sil si­ya­sə­ti­nə in­teq­ra­­si­ya­­sı­nın im­kan­la­rı üzə çı­xa­rıl­mış­dır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, H.Əh­mə­dov Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təb­li­ği və təd­ri­si sa­hə­sin­də bir mək­təb ya­rat­mış­dır.

H.Əh­mə­do­vun mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də­ki təd­qi­qat­la­rı­nın prak­tik əhə­miy­yə­ti iki mü­hüm is­ti­qa­mət­də özü­nü gös­tə­rir. Bi­rin­ci is­ti­qa­mət – Azər­bay­can mək­təb­­lə­ri­­nin ta­ri­xi yad­da­şı­nın qo­run­ma­sı və maa­rif ic­ti­ma­iy­yə­tin­də pe­da­qo­ji ir­sə ma­ra­ğın ar­tı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, prof. H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü və bi­la­va­si­tə el­mi fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də rəs­mi döv­lət qə­rar­la­rı ilə bir sı­ra şə­hər və kənd mək­təb­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ge­niş şə­kil­də qeyd olun­muş, bu təd­bir­lər res­pub­li­ka­nın maa­rif ic­ti­ma­iy­­yə­ti tə­rə­fin­dən bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır. Təd­qi­qat­çı ali­min “100 yaş­lı Yu­xa­rı Sa­­lah­lı kənd mək­tə­bi” (1978), “100 yaş­lı Qar­ğa­ba­zar mək­tə­bi” (1983), “150 yaş­lı Şə­ki mək­tə­bi” (1983) və s. ad­lı mo­noq­ra­fi­ya və mə­qa­lə­lə­rin­də hə­min maa­rif ocaq­la­rı­nın ta­ri­xi in­ki­şaf yo­lu, on­­la­rın təh­si­lin ya­yıl­ma­sın­da və ic­ti­mai-mə­də­ni hə­ya­tın for­ma­laş­ma­sın­da oy­na­dı­ğı rol el­mi əsas­­lar­la işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Bu əsər­lər­də mək­təb­lə­rin nai­liy­yət­lə­ri, mə­zun­la­rı­nın son­ra­kı fəa­liy­yət­lə­ri, təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin da­vam­lı­lı­ğı və müa­sir döv­rə tə­si­ri ge­niş şə­kil­də araş­dı­rıl­mış­dır. Bu təd­qi­qat­lar həm də maa­rif ta­ri­xi­nin lo­kal sə­viy­yə­də sə­nəd­ləş­di­ril­mə­si və gə­lə­cək nə­sil­lə­rə ötü­rül­mə­si ba­xı­­mın­dan xü­su­si önəm da­şı­yır.

İkin­ci is­ti­qa­mət – bu təd­qi­qat­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nin pe­da­qo­ji təh­si­lin məz­mu­nu­na in­teq­ra­si­ya edil­mə­si və gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­şə­yö­nü­mün­də ro­lu ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü ilə 1977-ci il­də ha­zır­lan­mış “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı xü­­su­si kur­sun proq­ra­mı Azər­bay­can və rus dil­lə­rin­də çap olun­muş, son­ra­dan isə Azər­bay­can Pe­­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da ( AD­PU), Nax­çı­van Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da (NDU) və Tbi­li­si Pe­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da uğur­la tət­biq olun­muş­dur. Bu kurs, gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­da­qo­ji dün­ya­­gö­rü­­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da və mil­li təh­sil ta­ri­xi­ni də­rin­dən mə­nim­sə­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. SSRİ Maa­rif Na­zir­li­yi­nin El­mi Me­to­dik Şu­ra­sı­nın 1981-ci il­də bu təc­rü­bə­ni yük­sək qiy­mət­­lən­­di­rə­­rək di­gər res­pub­li­ka­lar­da da ya­yıl­ma­sı­nı töv­si­yə et­mə­si bu tə­şəb­bü­sün el­mi-me­to­dik ba­xım­­dan də­yə­ri­ni təs­diq­lə­yir. Hə­min kurs əsa­sın­da ha­zır­la­nan rus və Azər­bay­can dil­lə­rin­də nəşr edi­lən “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” dərs­li­yi bu gün də pe­da­qo­ji ali mək­təb­lər­də is­ti­fa­də olu­nur və müa­sir mü­əl­lim ha­zır­lı­ğı sis­te­min­də öz ak­tu­al­lı­ğı­nı qo­ru­­maq­da­dır.

H.Əh­mə­dov Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin yal­nız də­rin bi­li­ci­si və ma­hir təd­qi­qat­çı­sı de­yil, ey­ni za­man­da bu sa­hə­nin la­yiq­li təb­li­ğat­çı­sı ki­mi ta­nı­nır­dı. Onun pe­da­qo­ji ir­si tək­cə el­mi-nə­zə­ri sə­viy­yə­də de­yil, həm də maa­rif­çi ide­ya­la­rın ge­niş ic­ti­ma­iy­yə­tə çat­dı­rıl­­ma­sı ba­xı­mın­dan xü­su­si əhə­miy­yət kəsb edir. H.Əh­mə­do­vun həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu mü­hüm nəşr­lər sı­ra­sın­da Mosk­va­da çap olu­nan, 40 çap və­rə­qi­ni əha­tə edən fun­da­men­tal “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı” xü­su­si yer tu­tur. Bu əsər Azər­bay­can pe­da­qo­ji ir­si­nin sis­tem­li şə­kil­də ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si və İt­ti­faq sə­viy­yə­sin­də təq­di­ma­tı ba­xı­mın­dan qiy­mət­li mən­bə­dir.

Ali­min el­mi araş­dır­ma­la­rı SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən nəşr edi­lən “SSRİ xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər”in I və IV cild­lə­rin­də (Mosk­va, 1989, 1991), “Bö­yük Rus En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın 2 cild­lik “Rus pe­da­qo­ji en­sik­lo­pe­di­ya­sı”nda və 10 cild­lik “Azər­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın IV–X cild­lə­rin­də öz ək­si­ni ta­pır. Bu nəşr­lər va­si­tə­si­lə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­ni tək­cə keç­miş SSRİ mə­ka­nın­da de­yil, həm də bey­nəl­xalq miq­yas­da uğur­la təb­liğ et­miş­dir.

Azər­bay­can müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra H.Əh­mə­do­vun el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ye­ni bir is­ti­qa­mət for­ma­laş­ma­ğa baş­la­mış­dır. Bu mər­hə­lə­də o, türk­dil­li xalq­lar ara­sın­da elm və təh­sil sa­hə­sin­də əmək­daş­lı­ğa töh­fə ver­mək məq­sə­di­lə ge­niş­miq­yas­lı el­mi araş­dır­ma­la­ra baş­la­mış, “Av­ra­si­ya xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər” ki­mi fun­da­men­tal təd­qi­qat əsə­ri­ni nəşr et­dir­miş­dir. Hə­min əsər­də Av­ra­si­ya coğ­ra­fi­ya­sın­da ya­şa­yan mü­səl­man və türk­dil­li xalq­la­rın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­ni əks et­di­rən zən­gin və bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan oçerk­lər təq­dim edil­miş, XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sı və XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Tif­lis­də, Təb­riz­də, Ba­kı­da nəşr olun­muş ana dil­li dərs­lik­lər araş­dı­rıl­mış­dır.

Bu nəşr­lər ara­sın­da N.De­ment­ye­vi­nin “Təm­sil­lər və he­ka­yə­lər” (Tif­lis, 1839), İ.Qri­qor­yev və M.Ş.Va­ze­hin “Ki­ta­bi-Tür­ki” (Təb­riz, 1855), A.O.Çern­ya­yevs­ki­nin “Və­tən di­li” (I his­sə, Tif­lis, 1882), Rə­şid bəy Əfən­di­ye­vin “Uşaq bağ­ça­sı” (Tif­lis, 1912), “Bə­si­rət-ül-ət­fal” (Ba­kı, 1901), A.Çern­ya­yevs­ki və S.Və­li­bə­yo­vun “Və­tən di­li” (II his­sə, Tif­lis, 1888), S.Və­li­bə­yo­vun “Qüd­rə­ti-Xu­da” (Tif­lis, 1888), Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun “He­sab mə­sə­lə­lə­ri” (Ba­kı, 1907) və di­gər dərs­lik­lər yer alır.

H.Əh­mə­dov bu dərs­lik­lə­ri ərəb qra­fi­ka­sın­dan müa­sir la­tın əlif­ba­sı­na trans­li­te­ra­si­ya et­miş, izah və lü­ğət­lər əla­və et­mək­lə on­la­rı el­mi döv­riy­yə­yə qay­tar­mış, bu va­si­tə ilə mil­li təh­sil ta­ri­­xi­nin mü­hüm mən­bə­lə­ri­ni ye­ni nə­sil­lər üçün əl­ça­tan et­miş­dir.

Aka­de­mik H.M.Əh­mə­do­vun ya­ra­dı­cı­lıq dia­pa­zo­nu ol­duq­ca ge­niş olub. O, pe­da­qo­gi­ka və pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi­nin ak­tu­al prob­lem­lə­ri­nə də­rin­dən nü­fuz et­miş, ori­ji­nal el­mi ya­naş­ma­la­rı ilə həm­kar­la­rı ara­sın­da yük­sək nü­fuz qa­zan­mış­dır. Hə­ya­tı­nın bü­tün mə­na­lı döv­rü­nü el­min in­­ki­şa­fı­na, mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi­nə, təd­ri­si­nə və təb­li­ği­nə həsr et­miş­dir. Hü­seyn Əh­mə­dov də­qiq el­mi məz­mun, ay­dın və an­la­şıq­lı izah tər­zi, yığ­cam və məz­mun­lu ifa­də, mən­ti­qi ar­dı­cıl­lıq, inan­dı­rı­cı təq­di­mat və zən­gin me­to­dik apa­rat ki­mi müa­sir dərs­lik­lə­rə xas olan xü­su­siy­yət­lə­ri öz əsər­lə­rin­də uğur­la bir­ləş­di­rə­rək fun­da­men­tal pe­da­qo­ji mən­bə­lər ya­rat­mış­dır. Onun “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973), “Pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xin­dən mü­ha­zi­rə mətn­lə­ri” (1987), “İda­rə­­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka və psi­xo­lo­gi­ya­sı” (2001), “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” (2014) dərs­lik­lə­ri ali pe­da­qo­ji təh­sil sis­te­min­də gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin el­mi-nə­zə­ri bi­lik­­lə­ri­­ni for­ma­laş­dır­maq­la ya­na­şı, on­la­rın pe­şə-me­to­di­ki ha­zır­lı­ğı­nı da tə­min edir. Bu dərs­lik­lər pe­da­qo­ji pro­se­sin ma­hiy­yə­ti­ni, mil­li və ümum­bə­şə­ri pe­da­qo­ji ir­si, tə­lim-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin əsas prin­sip­lə­ri­ni və təh­sil ida­rə­çi­li­yi­nin el­mi əsas­la­rı­nı tə­lə­bə­lə­rə sis­tem­li şə­kil­də təq­dim edir. Tə­lə­bə­lər yal­nız nə­zə­ri bi­lik­lər­lə de­yil, həm də müa­sir təh­sil mü­hi­tin­də iş­lə­mək üçün zə­ru­ri olan prak­ti­ki ba­ca­rıq və kom­pe­ten­si­ya­lar­la si­lah­la­nır­lar.

Hü­seyn Əh­mə­dov tək­cə təd­ris və el­mi-təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti ilə de­yil, həm də pe­da­qo­ji tən­qid sa­hə­sin­də­ki məh­sul­dar işi ilə ta­nın­mış­dır. O, pe­da­qo­ji pro­se­sə is­ti­qa­mət ve­rən, tə­lim-tər­bi­yə işi­nin el­mi-me­to­di­ki əsas­la­rı­nı əks et­di­rən əsər­lə­ri ob­yek­tiv təh­lil edə­rək, on­la­rın məz­mun və for­ma ba­xı­mın­dan qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­nə xü­su­si önəm ver­miş­dir. “Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov əlif­ba dərs­li­yi yaz­­mış­­dır­­mı­­?” (1978), “Ta­rix hə­qi­qi­lik tə­ləb edir” (1992) və b. tən­qi­di mə­qa­lə­lə­rin­də el­mi ob­yek­tiv­lik, də­rin təh­lil, ar­qu­ment­lə­rin mən­ti­qi əsas­lan­dı­rıl­ma­sı və pe­da­qo­ji ba­xış­la­rın in­ki­şa­fı­na xid­mət edən konst­ruk­tiv ya­naş­ma ay­dın gö­rü­nür. O, uğur­lu pe­da­qo­ji ide­ya və me­tod­la­rın tət­bi­qi­ni təq­dir et­miş, təc­rü­bə­də sə­mə­rə ve­rən ye­ni­lik­lə­ri yük­sək də­yər­lən­dir­miş, ey­ni za­man­da, tə­lim-tər­bi­yə işin­də mü­şa­hi­də olu­nan nöq­san­la­rı, me­to­di­ki qey­ri-də­qiq­lik­lə­ri və pe­da­qo­ji pro­se­sin in­ki­şa­fı­na ma­ne olan ya­naş­ma­la­rı prin­si­pi­al möv­qe­dən tən­qid et­miş­dir. Onun ya­zı­la­rın­da tən­qid sa­də­cə irad bil­dir­mək məq­sə­di da­şı­ma­mış, ək­si­nə, hə­min irad­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı üçün el­mi əsas­lan­dı­rıl­mış töv­si­yə­lər təq­dim edil­miş­dir. Bu xü­su­siy­yət­lə­ri ilə Hü­seyn Əh­mə­do­vun tən­qi­di mə­qa­lə­lə­ri yal­nız mü­əy­yən mü­əl­lif­lə­rin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın təh­li­li de­yil, həm də bü­töv­lük­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­ma­sı­na və in­ki­şa­fı­na xid­mət edən mü­hüm mən­bə ro­lu­nu oy­na­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can­da el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğın­da müs­təs­na xid­mət­lə­ri ilə se­çi­lən gör­kəm­li pe­da­qoq alim­dir. Onun rəh­bər­li­yi al­tın­da 50-dən ar­tıq pe­da­qo­gi­ka üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, 5 nə­fər pe­da­qo­gi­ka elm­lə­ri dok­to­ru ha­zır­lan­mış­dır. Onun el­mi rəh­bər­lik fəa­liy­yə­ti yal­nız dis­ser­ta­si­ya iş­lə­ri­nin mü­da­fiə­si­nə qə­dər olan mər­hə­lə ilə məh­dud­laş­ma­mış, dok­to­rant­­la­rı­nın el­mi dü­şün­cə tər­zi­nin for­ma­laş­ma­sı­na, on­lar­da təd­qi­qat mə­də­niy­yə­ti­nin və me­to­do­lo­ji kom­pe­ten­si­ya­sı­nın in­ki­şa­fı­na xü­su­si diq­qət ye­tir­miş­dir. Ye­tir­mə­lə­ri­nin apar­dıq­la­rı araş­dır­ma­lar pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı, mil­li-pe­da­qo­ji ir­sin təd­qi­qi, təh­sil və tər­bi­yə nə­zə­riy­­yə­si­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, mək­tə­bin ida­rə olun­ma­sı, mü­qa­yi­sə­li pe­da­qo­gi­ka, mək­tə­bə­qə­dər pe­­da­­qo­gi­ka ki­mi ge­niş sa­hə­lə­ri əha­tə et­miş­dir. Bu iş­lər sa­yə­sin­də öl­kə­də pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na əhə­miy­yət­li töh­fə­lər ve­ril­miş, el­mi mü­hit­də ye­ni nə­sil təd­qi­qat­çı­la­rın for­ma­laş­ma­sı tə­min olun­­muş­dur. Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi rəh­bər­lik üs­lu­bu tə­ləb­kar ya­naş­ma ilə hu­ma­nist mü­na­si­bə­tin vəh­də­ti, təd­qi­qat­çı­ya ya­ra­dı­cı­lıq azad­lı­ğı ver­mək­lə ya­na­şı, onu el­mi in­ti­za­ma alış­dır­maq ki­mi xü­su­siy­yət­lə­ri ilə fərq­lə­nir­di. Onun for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi-pe­da­qo­ji mək­təb bu gün də öz el­mi ənə­nə­lə­ri­ni da­vam et­di­rə­rək ye­ni təd­qi­qat is­ti­qa­mət­lə­ri­nin ya­ran­­ma­­sı­na şə­ra­it ya­ra­dır.

O, tək­cə Azər­bay­can­da de­yil, həm də MDB mə­ka­nın­da pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin ta­nın­mış si­ma­la­rın­dan, pat­ri­arx­la­rın­dan bi­ri he­sab olu­nur. H.Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ya­ra­dı­cı­lı­ğı ta­ri­xi araş­dır­ma, fəl­sə­fi təh­lil və prak­ti­ki tət­bi­qin qar­şı­lıq­lı əla­qə­si əsa­sın­da for­ma­la­şan, həm mil­li, həm də bey­nəl­xalq pe­da­qo­ji nə­zə­riy­yə­lə­rin in­ki­şa­fı­na töh­fə ve­rən fun­da­men­tal el­mi irs­dir.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji mək­tə­bi:

ta­ri­xi­lik, nə­zə­riy­yə və va­ris­lik

Xü­la­sə

Mə­qa­lə­də XX əs­rin II ya­rı­sın­dan eti­ba­rən Azər­bay­can­da mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın for­ma­laş­ma­sın­da aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun xid­mət­lə­ri təh­lil olu­nur. Ali­min pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­riy­yə­si, ta­ri­xi və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­na da­ir təd­qi­qat­la­rı, ar­xiv sə­nəd­lə­ri əsa­sın­da ər­sə­yə gə­tir­di­yi "XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi" əsə­ri araş­dı­rı­lır. Həm­çi­nin H.Əh­mə­do­vun ana dil­li dərs­lik­lə­rin trans­li­te­ra­si­ya­sın­da­kı ro­lu, mü­əl­li­fi ol­du­ğu "Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi" fən­ni­nin proq­ra­mı, bu proq­ram əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı dərs­lik­lər və ali­min pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı sa­hə­sin­də­ki fəa­liy­yə­ti ümu­mi­ləş­di­ri­lir.

Açar söz­lər: Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, təh­sil ta­ri­xi, el­mi mək­təb, XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi

The Sci­en­ti­fic and Pe­da­go­gi­cal Scho­ol of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov: His­to­ri­city, The­ory, and Con­ti­nu­ity

Sum­mary

The ar­tic­le analy­zes the cont­ri­bu­ti­ons of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov to the for­ma­ti­on of na­tio­nal sci­en­ti­fic-pe­da­go­gi­cal per­son­nel in Azer­bai­jan star­ting from the se­cond half of the 20th cen­tury. The scho­lar's re­se­arch on the the­ory, his­tory, and met­ho­do­lo­gi­cal fo­un­da­ti­ons of pe­da­gogy, as well as his fun­da­men­tal work "19th Cen­tury Azer­bai­ja­ni Scho­ol," crea­ted on the ba­sis of arc­hi­val do­cu­ments, are exa­mi­ned. Ad­di­tio­nally, H. Ah­ma­dov ro­le in the trans­li­te­ra­ti­on of na­ti­ve lan­gua­ge text­bo­oks, the sylla­bus of the co­ur­se "His­tory of Scho­ol and Pe­da­go­gi­cal Tho­ught in Azer­bai­jan" autho­red by him, the text­bo­oks pre­pa­red ba­sed on this sylla­bus, and his ac­ti­vi­ti­es in sha­ping the cul­tu­re of pe­da­go­gi­cal cri­ti­cism are sum­ma­ri­zed.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of edu­ca­ti­on, sci­en­ti­fic scho­ol, 19th-cen­tury Azer­bai­ja­ni scho­ol

XX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da, xü­su­si­lə 1950-ci il­lə­rin so­nu və 1960-cı il­lər­də Azər­bay­can­da elm, təh­sil və mə­də­niy­yət sa­hə­lə­rin­də di­na­mik və sü­rət­li in­ki­şaf baş ver­miş­dir. Bu sə­bəb­dən hə­min dövr öl­kə­nin ic­ti­mai-si­ya­si və mə­də­ni hə­ya­tın­da ye­ni key­fiy­yət mər­hə­lə­sin­dən baş­lan­ğı­cı ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir. Bu in­ki­şaf, hər şey­dən əv­vəl, el­mi po­ten­sia­lın güc­lən­mə­si, xü­su­si­lə mil­li el­mi kadr­la­rın ye­ni nəs­li­nin ye­tiş­di­ril­mə­si ilə sıx bağ­lı ol­muş­dur.

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də, xü­su­si­lə 1920–1940-cı il­lər­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji elm, əsa­sən, SSRİ-nin müx­tə­lif el­mi mər­kəz­lə­ri­ni təm­sil edən, ək­sə­riy­yə­ti rus mən­şə­li ta­nın­mış alim­lər (A.O.Ma­­ko­vels­ki, B.B.Ko­ma­rovs­ki və b.) tə­rə­fin­dən for­ma­laş­dı­rı­lır və is­ti­qa­mət­lən­di­ri­lir­di­sə, 1950-ci il­lə­rin son­la­rın­dan eti­ba­rən bu me­yil­də cid­di də­yi­şik­lik­lər baş ver­miş­dir. Ar­tıq bu mər­hə­lə­də pe­da­qo­ji elm­də mil­li təd­qi­qat­çı­la­rın fə­al­lı­ğı və iş­ti­ra­kı nə­zə­rə­çar­pa­caq də­rə­cə­də art­mış­dır. So­vet döv­rü­nün elm si­ya­sə­ti çər­çi­və­sin­də yer­li kadr­la­rın ha­zır­lan­ma­sı­na və on­la­rın müx­tə­lif sa­hə­lər üz­rə ix­ti­sas­laş­ma­sı­na sis­tem­li şə­kil­də diq­qət ye­ti­ril­mə­yə baş­lan­mış­dır.

Mil­li el­mi-pe­da­qo­ji kadr­la­rın ilk nəs­li­nin (Ə.Se­yi­dov, M.Meh­di­za­də, M.Mu­rad­xa­nov) bi­la­­va­si­tə el­mi dəs­tə­yi nə­ti­cə­sin­də yal­nız res­pub­li­ka da­xi­lin­də de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi mü­­hit­də Azər­bay­can el­mi­ni la­yi­qin­cə təm­sil edən gör­kəm­li təd­qi­qat­çı­lar nəs­li for­ma­laş­mış­dır. On­lar pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə ye­ni nə­fəs gə­ti­rə­rək onun nə­zə­ri və me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı zən­gin­ləş­­dir­miş, təh­sil sis­te­min­də mü­hüm ye­ni­lik­lə­rin və kon­sep­tu­al ya­naş­ma­la­rın əsa­sı­nı qoy­muş­lar.

Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fın­da mü­hüm rol oy­na­mış mü­tə­fək­kir təd­qi­qat­çı alim­lər­dən bi­ri də pro­fes­sor Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov­dur. O, “Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­min­də ye­ni el­mi is­ti­qa­mət­lə­rin for­ma­laş­ma­sın­da, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri və prak­tik is­ti­qa­mət­lə­ri­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­sin­də, mil­li təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin el­mi əsas­lar­la təd­qiq olun­ma­sın­da də­rin iz qoy­muş alim­lər­dən bi­ri­dir”. Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təd­ri­si və təb­li­ğin­də bir el­mi mək­təb ya­rat­maq­la ya­na­şı, təh­sil-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin, təh­sil si­ya­sə­ti­nin, təd­ri­sin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nın və pe­da­qo­ji dü­şün­cə­nin fəl­sə­fi əsas­la­rı­nın in­ki­şa­fı­na da də­yər­li töh­fə­lər ver­miş­dir.

Müa­sir dövr­də Azər­bay­can­da təh­sil sis­te­mi­nin hu­ma­nist­ləş­di­ril­mə­si, şəx­siy­yət­yö­nüm­lü təh­si­lin və in­no­va­tiv pe­da­qo­ji tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi ba­xı­mın­dan Hü­seyn Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ir­si­nin ye­ni­dən nə­zər­dən ke­çi­ril­mə­si, onun ide­ya­la­rı­nın ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də də­yər­lən­di­ril­mə­si xü­su­si el­mi-prak­tik əhə­miy­yət kəsb edir.

H.Əh­mə­do­vun el­mi fəa­liy­yə­ti­nin apa­rı­cı is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­ni pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nın sis­tem­li şə­kil­də təd­qi­qi, şəx­siy­yə­tin mə­nə­vi tər­bi­yə­si­nin fəl­sə­fi, psi­xo­lo­ji və pe­da­qo­ji əsas­la­rı­nın üzə çı­xa­rıl­ma­sı və sis­tem­ləş­di­ril­mə­si təş­kil edir. Onun "İb­ti­dai si­nif şa­gird­lə­ri­nin mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də nü­mu­nə­nin ro­lu və onun hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si yol­la­rı" (1958) ad­lı na­mi­zəd­lik (fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu) dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mə­nə­vi tər­bi­yə­nin so­si­al-pe­da­qo­ji as­pekt­lə­ri­ni el­mi ba­xım­dan əsas­lan­dı­ran ilk sis­tem­li araş­dır­ma­lar­dan bi­ri ki­mi də­yər­lən­dir­mək müm­kün­dür. Bu təd­qi­qat­da o, nü­mu­nə­nin (mü­əl­lim, va­li­deyn, əmək qəh­rə­man­la­rı və bə­dii ədə­biy­yat­da­kı ob­raz­lar) uşa­ğın əx­la­qi-mə­nə­vi alə­mi­nin for­ma­laş­ma­sın­da­kı ro­lu­nu el­mi-fəl­sə­fi ba­xım­dan təh­lil edə­rək be­lə bir te­zis irə­li sür­müş­dür: “Tə­lim­də əya­ni­li­yin ro­lu nə qə­dər­dir­sə, tər­bi­yə­də də nü­mu­nə­nin ro­lu bir o qə­dər­dir”.

“Uşaq­la­rın mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də va­li­deyn nü­mu­nə­si” (1962) ad­lı mo­noq­ra­fi­ya­sın­da və müx­tə­lif il­lər­də çap olun­muş sil­si­lə mə­qa­lə­lə­rin­də o, mə­nə­vi tər­bi­yə­yə yal­nız prak­tik pro­ses ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin fəl­sə­fi məz­mun da­şı­yan mə­nə­vi in­ki­şa­fın va­cib bir mər­hə­lə­si ki­mi bax­mış­dır. Onun bu sa­hə­də apar­dı­ğı təd­qi­qat­lar tər­bi­yə­nin həm nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı­nı, həm də prak­tik tət­biq mo­del­lə­ri­ni əha­tə edir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun re­dak­to­ru və həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973) ad­lı təd­ris və­sai­ti pe­da­qo­ji el­min əsas nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji is­ti­qa­mət­lə­ri­nə da­ir bir sı­ra kon­sep­tu­al mə­sə­lə­lə­rin il­kin el­mi-nə­zə­ri əsas­lan­dı­rıl­ma­sı­na töh­fə ver­miş­dir. “Pe­da­qo­gi­ka­da qa­nun və qa­nu­na­uy­ğun­luq” (1974), “Söz­dən işə ke­çək” (1978) əsər­lə­rin­də o, pe­da­qo­gi­ka­nın me­to­do­lo­ji ba­­za­sı­nın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də ar­dı­cıl el­mi ax­ta­rış­lar apar­mış, pe­da­qo­ji qa­nu­na­uy­­ğun­luq­la­rın iden­ti­fi­ka­si­ya­sı, əsas an­la­yış və ka­te­qo­ri­ya­la­rın kon­sep­tu­al iza­hı, elə­cə də ter­mi­no­lo­ji sis­te­min el­mi əsas­lar­la struk­tur­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri­nə da­ir nə­zə­ri ba­xış­la­rı­nı irə­li sür­müş­dür. O, pe­da­qo­ji el­min fun­da­men­tal prin­sip­lə­ri əsa­sın­da bu sa­hə­nin ter­mi­no­lo­ji və ka­te­qo­ri­al apa­ra­tı­nı el­mi mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çe­vir­miş, prob­lem­lə bağ­lı apa­rı­lan el­mi dis­kus­si­ya­lar­da fə­al iş­ti­rak et­miş­dir.

H.Əh­mə­dov pe­da­qo­gi­ka­nı yal­nız tət­bi­qi xa­rak­ter da­şı­yan sa­hə ki­mi de­yil, ey­ni za­man­da də­rin el­mi-nə­zə­ri və fəl­sə­fi kon­teks­tə ma­lik komp­leks hu­ma­ni­tar bi­lik sa­hə­si ki­mi də­yər­lən­­dir­miş­dir. O, təh­sil-tər­bi­yə­ni sa­də­cə dav­ra­nış nor­ma­la­rı­nın və cə­miy­yə­tin for­ma­laş­­dır­dı­ğı so­si­al rol­la­rın ötü­rül­mə­si ilə məh­dud­laş­dır­mır, tər­bi­yə­ni fər­din mə­nə­vi və so­si­al də­yər­lər­lə zən­gin­ləş­di­ril­miş şəx­siy­yət ki­mi for­ma­laş­ma­sı, onun əx­la­qi-emo­sio­nal və in­tel­lek­tu­al po­ten­sia­lı­nın məq­səd­yön­lü şə­kil­də in­ki­şaf et­di­ril­mə­si pro­se­si ki­mi nə­zər­dən ke­çi­rir­di. Be­lə­lik­lə, o, tər­bi­yə­yə in­sa­nın da­xi­li alə­mi­ni, də­yər­lər sis­te­mi­ni və ic­ti­mai möv­qe­yi­ni for­ma­laş­dı­ran ço­xöl­çü­lü pro­ses ki­mi ya­na­şa­raq, pe­da­qo­gi­ka­nın hu­ma­nist ma­hiy­yə­ti­ni ön pla­na çı­xa­rır­dı.

H.Əh­mə­do­vun Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də apar­dı­ğı sis­tem­li təd­qi­qat­la­rı onun çox­şa­xə­li el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın mər­kə­zin­də da­ya­nır. O, tə­lə­bə­lik döv­rün­dən ta­rix el­mi­nin me­to­do­lo­gi­ya­sı­nı də­rin­dən mə­nim­sə­miş, fakt və ha­di­sə­lə­ri za­man və mə­kan kon­teks­tin­də də­yər­lən­dir­mə­yi, pe­da­qo­ji prob­lem­lə­ri isə mə­də­ni-ic­ti­mai və si­ya­si-iq­ti­sa­di şə­ra­it­lə əla­qə­lən­di­rə­rək təh­lil et­mə­yi öy­rən­miş­dir. Ya­ra­dı­cı­lı­ğı bo­yu bu prin­si­pə sa­diq qal­mış, təd­qi­qat­la­rın­da ta­ri­xi mən­bə­lər­dən is­ti­fa­də­yə nü­mu­nə­vi ya­naş­ma­nı nü­ma­yiş et­dir­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­dov pe­da­qo­ji təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti­nə tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si sa­hə­sin­də baş­la­sa da, son­ra­dan diq­qə­ti­ni XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si­nə yö­nəlt­­miş­dir. Bu məq­səd­lə o, Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Ba­kı, İrə­van, Həş­tər­xan və Tbi­li­si ki­mi şə­hər­lər­də yer­lə­şən döv­lət ar­xiv­lə­rin­də ay­lar­la iş­lə­yə­rək zən­gin em­pi­rik ma­te­ri­al top­la­mış, on­la­rı sis­tem­li şə­kil­də ana­liz et­miş­dir. Apa­rı­lan ço­xil­lik araş­dır­ma­la­rın nə­ti­cə­si ola­raq H.Əh­mə­dov “XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin in­ki­şaf ta­ri­xi” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mü­da­fiə et­miş­dir. Bu dis­ser­ta­si­ya­nın ma­te­ri­al­la­rı 1985-ci il­də “XIX əsr Azər­bay­­can mək­tə­bi” adı ilə nəşr olun­muş­dur. Bu fun­da­men­tal əsər Azər­bay­can təh­sil ta­rix­şü­nas­lı­ğın­da mü­hüm mər­hə­lə təş­kil edir. Mü­əl­li­fin ço­xil­lik ar­xiv və ilk mən­bə araş­dır­ma­la­rı­na əsas­la­nan bu təd­qi­qat işin­də Azər­bay­can­da dün­yə­vi təh­si­lin tə­şək­kü­lü və in­ki­şaf ta­ri­xi­nin komp­leks mən­zə­rə­si təq­dim edi­lir. Əsər öz el­mi struk­tu­ru­na, məz­mun zən­gin­li­yi­nə və ana­li­tik də­rin­li­yi­nə gö­rə, yal­nız mil­li de­yil, həm də bey­nəl­xalq el­mi müs­tə­vi­də ma­raq do­ğu­ra bi­lə­cək sə­viy­yə­də­dir.

H.Əh­mə­dov bu əsə­rin­də ilk də­fə ola­raq çar Ru­si­ya­sı­nın Cə­nu­bi Qaf­qaz­da, o cüm­lə­dən Azər­bay­can­da hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin ma­hiy­yə­ti­ni el­mi əsas­lar­la araş­dır­mış, onun ideo­lo­ji və si­ya­si is­ti­qa­mət­lə­ri­ni də­rin­dən təh­lil et­miş, im­pe­ri­ya­nın böl­gə­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi təh­sil si­ya­sə­ti­nin mər­kəz­ləş­dir­mə, rus­laş­dır­ma, xris­ti­an­laş­dır­ma və ümu­mi­lik­də ru­si­ya­laş­dır­ma məq­səd­lə­ri­nə xid­mət et­mə­si­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu si­ya­sət va­si­tə­si­lə im­pe­ri­ya yer­li xalq­la­rı öz si­ya­si, di­ni və mə­də­ni kim­li­yin­dən uzaq­laş­dır­maq və on­la­rı rus im­pe­ri­ya­sı çər­çi­və­sin­də as­si­mil­ya­si­ya et­mək is­tə­yir­di.

Əsə­rin mü­hüm el­mi mə­ziy­yət­lə­rin­dən bi­ri mü­əl­li­fin ilk qə­za mək­təb­lə­ri­nin, ib­ti­dai kənd mək­təb­lə­ri­nin və mü­səl­man mək­təb­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı­nı si­ya­si, so­si­al, mə­də­ni və di­ni amil­lər kon­teks­tin­də araş­dır­ma­sı­dır. Açı­lan dün­yə­vi mək­təb­lər za­hir­də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­na söy­kən­sə də, ma­hiy­yət eti­ba­ri­lə ideo­lo­ji və si­ya­si tə­sir alət­lə­ri idi. Təd­ri­sin yal­nız rus di­lin­də apa­rıl­ma­sı, yer­li mü­əl­lim­lə­rin sı­xış­dı­rıl­ma­sı və mü­səl­man uşaq­la­rın xris­ti­an tə­si­ri­nə mə­ruz qal­ma­sı bu si­ya­sə­tin baş­lı­ca tə­za­hür­lə­ri idi.

Əsər­də həm­çi­nin Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın mil­li pe­da­qo­ji kadr­la­rın ha­zır­lan­­ma­sın­da oy­na­dı­ğı ro­la xü­su­si diq­qət ye­ti­rən H.Əh­mə­dov se­mi­na­ri­ya­da təh­sil al­mış azər­bay­can­lı maa­rif­çi­lə­rin son­ra­kı fəa­liy­yə­ti­ni mil­li maa­rif sis­te­mi­nin tə­şək­kü­lü­nün əsas şərt­lə­rin­dən bi­ri ki­mi qiy­mət­lən­dir­miş­dir. O, bu mü­əl­lim­lə­rin yal­nız mək­təb­lər­də dərs de­mək­lə ki­fa­yət­lən­mə­di­yi­ni, həm də maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı­nın da­şı­yı­cı­la­rı, ana dil­li mək­təb­lə­rin və dərs­lik­lə­rin təb­li­ğat­çı­la­rı, ic­ti­mai-mə­də­ni oya­nı­şın və pe­da­qo­ji hə­rə­ka­tın apa­rı­cı si­ma­la­rı ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­yır.

Bu ya­naş­ma ilə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­gi­ka­şü­nas­lı­ğı üçün ye­ni bir is­ti­qa­mə­tin – mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı­nın for­ma­laş­ma­sı və on­la­rın maa­rif­çi­lik pro­se­sin­də ro­lu kon­teks­tin­də təh­li­lin əsa­sı­nı qoy­muş­dur. Bu, tək­cə struk­tur və fakt­la­rın de­yil, həm də fər­di təc­rü­bə­lə­rin və maa­rif­çi şəx­siy­yət­lə­rin fəa­liy­yət­lə­ri­nin sis­tem­li şə­kil­də araş­dı­rıl­ma­sı ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li el­mi ye­ni­lik ki­mi qiy­mət­lən­di­ri­lə bi­lər. Bu onu gös­tə­rir ki, H.Əh­mə­dov ta­ri­xi-pe­da­qo­ji ir­si yal­nız xro­no­lo­ji ar­dı­cıl­lıq­la de­yil, həm də kon­sep­tu­al və funk­sio­nal as­pekt­dən öy­rən­miş, A.O.Çern­ya­­yevs­ki, F.Kö­çər­li, N.Nə­ri­ma­nov, R.Əfən­di­yev ki­mi maa­rif­çi­lə­rin pe­da­qo­ji gö­rüş­lə­ri­ni, ic­ti­mai-

pe­da­qo­ji möv­qe­lə­ri­ni araş­dı­ra­raq on­la­rın təh­sil ta­ri­xin­də­ki funk­sio­nal ro­lu­nu üzə çı­xar­mış­dır. Bu ya­naş­ma, pe­da­qo­ji ir­sin öy­rə­nil­mə­sin­də şəx­siy­yət­lə­rin ideo­lo­ji möv­qe­yi, təh­sil fəl­sə­fə­si və prak­­tik fəa­liy­yə­ti ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əla­qə­nin mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan əhə­miy­yət­li­dir.

Əsər­də həm­çi­nin qa­dın təh­si­li­nin in­ki­şa­fı, maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı­nın əsas is­ti­qa­mət­lə­ri, mək­­təb və məd­rə­sə­lər­də di­ni təh­si­lin məz­mu­nu, na­ta­mam (pro­gim­na­zi­ya) və or­ta mək­təb­lə­rin (gim­­na­­zi­ya) tə­şək­kü­lü, elə­cə də Ru­si­ya­da apa­rı­lan təh­sil is­la­hat­la­rı­nın Azər­bay­ca­na tə­si­ri ge­niş şə­kil­də işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Mü­əl­lif qa­dın təh­si­li mə­sə­lə­si­nə sa­də­cə fak­to­lo­ji de­yil, həm də so­si­al-fəl­sə­fi kon­tekst­də ya­naş­mış, onu mil­li in­ki­şa­fın gös­tə­ri­ci­si ki­mi də­yər­lən­dir­miş­dir. O, təh­si­lin yal­nız təş­ki­la­ti və in­zi­ba­ti as­pekt­lə­ri­ni de­yil, həm də dil, kim­lik, mə­də­ni trans­for­ma­si­ya, maa­rif­lən­dir­mə ki­mi as­pekt­lə­ri­ni də el­mi təh­lil ob­yek­ti­nə çe­vir­miş­dir.

Bu is­ti­qa­mət­li araş­dır­ma­la­rı ilə H.Əh­mə­dov fak­ti­ki ola­raq XIX əsr Azər­bay­can mək­təb sis­te­mi­nin tam xə­ri­tə­si­ni ya­rat­ma­ğa na­il ol­muş­dur. Azər­bay­can təh­sil ta­ri­xi­nin ən dol­ğun və sis­­tem­li təd­qi­qat­la­rın­dan bi­ri olan “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” əsə­rin­də o, yal­nız XIX əsr mək­­təb sis­te­mi­ni təq­dim et­mək­lə ki­fa­yət­lən­mir, həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji kim­li­yi­nin for­ma­­laş­ma­sı­na da­ir fun­da­men­tal el­mi bü­növ­rə ya­ra­dır. Əsə­rin əsas üs­tün­lük­lə­rin­dən bi­ri də mək­təb ta­ri­xi­nin yal­nız xro­no­lo­ji de­yil, fəl­sə­fi və ideo­lo­ji müs­tə­vi­də də­yər­lən­di­ril­mə­si­dir. H.Əh­mə­dov mək­tə­bi tək­cə maa­rif oca­ğı ki­mi de­yil, həm də mə­də­ni və si­ya­si tə­sir alə­ti, mil­li kim­li­yin qo­run­ma­sın­da və for­ma­laş­ma­sın­da mü­hüm va­si­tə ki­mi təq­dim edir. Bu kon­tekst­də o, təh­sil si­ya­sə­ti ilə mil­li mü­qa­vi­mət stra­te­gi­ya­la­rı - ana di­li, mil­li dərs­lik­lər və maa­rif­çi zi­ya­lı­la­rın fəa­liy­yə­ti – ara­sın­da­kı əla­qə­ni el­mi əsas­lar­la izah edir.

Əsə­rin tə­bii və mə­də­ni də­yə­ri onun mək­təb sis­te­mi­ni yal­nız pe­da­qo­ji de­yil, həm də cə­miy­yə­tin mo­dern­ləş­mə­si, so­si­al struk­tu­run də­yiş­mə­si və mə­də­ni in­ki­şa­fın bir his­sə­si ki­mi araş­dır­ma­sı ilə bağ­lı­dır. O, mək­təb sis­te­mi­ni XIX əsr Azər­bay­can cə­miy­yə­tin­də ge­dən ideo­lo­ji, mə­də­ni və so­si­al trans­for­ma­si­ya­la­rın da­şı­yı­cı­sı ki­mi təq­dim et­mək­lə, təh­sil ta­ri­xi­ni ümum­mil­li in­ki­şaf kon­teks­tin­də qiy­mət­lən­dir­miş­dir.

Əsər pe­da­qo­gi­ka və ta­rix­şü­nas­lıq el­mi ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın hə­qi­qi üzv­lə­ri M.Meh­di­za­də, N.K.Qon­ça­rov, A.Qur­­ba­nov, elə­cə də pro­fes­sor­lar Ə.Se­yi­dov, F.Kö­çər­li, M.Qa­zı­yev və A.Za­ma­nov bu təd­qi­qa­tı el­mi ye­ni­li­yi və me­to­do­lo­ji əsas­lan­dır­ma­sı ba­xı­mın­dan yük­sək də­yər­lən­dir­miş­lər. Ru­si­ya­lı təd­qi­qat­çı alim, pro­fes­sor N.K.Qon­ça­rov ya­zır­dı ki, “H.Əh­mə­dov va­cib bir ta­ri­xi-pe­da­qo­ji prob­le­min həl­li­nə gi­riş­miş və bu­na na­il ol­muş­dur.” Aka­de­mik M.Meh­di­za­də­nin fi­kir­lə­ri də xü­su­si­lə diq­qə­tə­la­yiq­dir: “Təd­qi­qat mək­təb təh­si­li­nin ümum­pe­da­qo­ji sa­hə­si­nin bö­yük bir his­sə­si­ni əha­tə edir, H.Əh­mə­do­vun dis­ser­ta­si­ya­sı ya­ra­dı­cı ax­ta­rı­şın məh­su­lu­dur.” Pro­fes­sor Ə.Se­yi­dov isə ya­zır­dı: “H.Əh­mə­dov xal­qı­mı­zın bir əsr­lik mək­təb təh­si­li­ni araş­dı­ra­raq mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zi zən­gin­ləş­di­rib.”

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov N.Tu­si, A.A.Ba­kı­xa­nov, M.Ş.Va­zeh, M.F.Axun­dov, H.Zər­­da­bi, S.Ə.Şir­va­ni, S.M.Qə­ni­za­də, A.O.Çern­ya­yevs­ki, M.Ə.El­xa­nov, F.B.Kö­çər­li, M.H.Rüş­diy­yə, S.B.Və­li­bə­yov, C.Məm­məd­qu­lu­za­də, M.T.Sid­qi, N.Nə­ri­ma­nov, Ü.Ha­cı­bə­yov, R.Əfən­di­za­də, Ə.Y.Se­­yi­dov və di­gər­lə­ri­nin pe­da­qo­ji ide­ya­la­rı­nı təd­qi­qa­ta cəlb et­miş, on­la­rın xalq maa­ri­fi, mək­təb təh­si­li, tə­lim-tər­bi­yə ilə bağ­lı fi­kir­lə­ri­ni aş­kar­la­mış, pe­da­qo­ji fik­rin qay­naq­la­rı­nı üzə çı­xar­mış, gənc nəs­lin tər­bi­yə­sin­də hə­min ir­sin əhə­miy­yə­ti­ni əsas­lan­dır­mış­dır. Bu araş­dır­ma­lar­da adı çə­ki­lən maa­rif­çi­lə­rin təh­sil və tər­bi­yə sa­hə­sin­də­ki nə­zə­ri ba­xış­la­rı, me­to­do­lo­ji ya­naş­ma­la­rı, maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı və mil­li kim­li­yin for­ma­laş­ma­sı­na ver­dik­lə­ri pe­da­qo­ji ide­ya­lar ümu­mi­­ləş­­di­ril­­miş, ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik müs­tə­vi­sin­də şərh edil­miş, müa­sir təh­sil si­ya­sə­ti­nə in­teq­ra­­si­ya­­sı­nın im­kan­la­rı üzə çı­xa­rıl­mış­dır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, H.Əh­mə­dov Azər­bay­can­da təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təb­li­ği və təd­ri­si sa­hə­sin­də bir mək­təb ya­rat­mış­dır.

H.Əh­mə­do­vun mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi sa­hə­sin­də­ki təd­qi­qat­la­rı­nın prak­tik əhə­miy­yə­ti iki mü­hüm is­ti­qa­mət­də özü­nü gös­tə­rir. Bi­rin­ci is­ti­qa­mət – Azər­bay­can mək­təb­­lə­ri­­nin ta­ri­xi yad­da­şı­nın qo­run­ma­sı və maa­rif ic­ti­ma­iy­yə­tin­də pe­da­qo­ji ir­sə ma­ra­ğın ar­tı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, prof. H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü və bi­la­va­si­tə el­mi fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də rəs­mi döv­lət qə­rar­la­rı ilə bir sı­ra şə­hər və kənd mək­təb­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri ge­niş şə­kil­də qeyd olun­muş, bu təd­bir­lər res­pub­li­ka­nın maa­rif ic­ti­ma­iy­­yə­ti tə­rə­fin­dən bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır. Təd­qi­qat­çı ali­min “100 yaş­lı Yu­xa­rı Sa­­lah­lı kənd mək­tə­bi” (1978), “100 yaş­lı Qar­ğa­ba­zar mək­tə­bi” (1983), “150 yaş­lı Şə­ki mək­tə­bi” (1983) və s. ad­lı mo­noq­ra­fi­ya və mə­qa­lə­lə­rin­də hə­min maa­rif ocaq­la­rı­nın ta­ri­xi in­ki­şaf yo­lu, on­­la­rın təh­si­lin ya­yıl­ma­sın­da və ic­ti­mai-mə­də­ni hə­ya­tın for­ma­laş­ma­sın­da oy­na­dı­ğı rol el­mi əsas­­lar­la işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Bu əsər­lər­də mək­təb­lə­rin nai­liy­yət­lə­ri, mə­zun­la­rı­nın son­ra­kı fəa­liy­yət­lə­ri, təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin da­vam­lı­lı­ğı və müa­sir döv­rə tə­si­ri ge­niş şə­kil­də araş­dı­rıl­mış­dır. Bu təd­qi­qat­lar həm də maa­rif ta­ri­xi­nin lo­kal sə­viy­yə­də sə­nəd­ləş­di­ril­mə­si və gə­lə­cək nə­sil­lə­rə ötü­rül­mə­si ba­xı­­mın­dan xü­su­si önəm da­şı­yır.

İkin­ci is­ti­qa­mət – bu təd­qi­qat­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­nin pe­da­qo­ji təh­si­lin məz­mu­nu­na in­teq­ra­si­ya edil­mə­si və gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­şə­yö­nü­mün­də ro­lu ilə bağ­lı­dır. Be­lə ki, H.Əh­mə­do­vun tə­şəb­bü­sü ilə 1977-ci il­də ha­zır­lan­mış “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı xü­­su­si kur­sun proq­ra­mı Azər­bay­can və rus dil­lə­rin­də çap olun­muş, son­ra­dan isə Azər­bay­can Pe­­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da ( AD­PU), Nax­çı­van Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da (NDU) və Tbi­li­si Pe­da­­qo­ji İns­ti­tu­tun­da uğur­la tət­biq olun­muş­dur. Bu kurs, gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin pe­da­qo­ji dün­ya­­gö­rü­­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da və mil­li təh­sil ta­ri­xi­ni də­rin­dən mə­nim­sə­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. SSRİ Maa­rif Na­zir­li­yi­nin El­mi Me­to­dik Şu­ra­sı­nın 1981-ci il­də bu təc­rü­bə­ni yük­sək qiy­mət­­lən­­di­rə­­rək di­gər res­pub­li­ka­lar­da da ya­yıl­ma­sı­nı töv­si­yə et­mə­si bu tə­şəb­bü­sün el­mi-me­to­dik ba­xım­­dan də­yə­ri­ni təs­diq­lə­yir. Hə­min kurs əsa­sın­da ha­zır­la­nan rus və Azər­bay­can dil­lə­rin­də nəşr edi­lən “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” dərs­li­yi bu gün də pe­da­qo­ji ali mək­təb­lər­də is­ti­fa­də olu­nur və müa­sir mü­əl­lim ha­zır­lı­ğı sis­te­min­də öz ak­tu­al­lı­ğı­nı qo­ru­­maq­da­dır.

H.Əh­mə­dov Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin yal­nız də­rin bi­li­ci­si və ma­hir təd­qi­qat­çı­sı de­yil, ey­ni za­man­da bu sa­hə­nin la­yiq­li təb­li­ğat­çı­sı ki­mi ta­nı­nır­dı. Onun pe­da­qo­ji ir­si tək­cə el­mi-nə­zə­ri sə­viy­yə­də de­yil, həm də maa­rif­çi ide­ya­la­rın ge­niş ic­ti­ma­iy­yə­tə çat­dı­rıl­­ma­sı ba­xı­mın­dan xü­su­si əhə­miy­yət kəsb edir. H.Əh­mə­do­vun həm­mü­əl­li­fi ol­du­ğu mü­hüm nəşr­lər sı­ra­sın­da Mosk­va­da çap olu­nan, 40 çap və­rə­qi­ni əha­tə edən fun­da­men­tal “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı” xü­su­si yer tu­tur. Bu əsər Azər­bay­can pe­da­qo­ji ir­si­nin sis­tem­li şə­kil­də ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si və İt­ti­faq sə­viy­yə­sin­də təq­di­ma­tı ba­xı­mın­dan qiy­mət­li mən­bə­dir.

Ali­min el­mi araş­dır­ma­la­rı SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən nəşr edi­lən “SSRİ xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər”in I və IV cild­lə­rin­də (Mosk­va, 1989, 1991), “Bö­yük Rus En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın 2 cild­lik “Rus pe­da­qo­ji en­sik­lo­pe­di­ya­sı”nda və 10 cild­lik “Azər­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı”nın IV–X cild­lə­rin­də öz ək­si­ni ta­pır. Bu nəşr­lər va­si­tə­si­lə H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­ni tək­cə keç­miş SSRİ mə­ka­nın­da de­yil, həm də bey­nəl­xalq miq­yas­da uğur­la təb­liğ et­miş­dir.

Azər­bay­can müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra H.Əh­mə­do­vun el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ye­ni bir is­ti­qa­mət for­ma­laş­ma­ğa baş­la­mış­dır. Bu mər­hə­lə­də o, türk­dil­li xalq­lar ara­sın­da elm və təh­sil sa­hə­sin­də əmək­daş­lı­ğa töh­fə ver­mək məq­sə­di­lə ge­niş­miq­yas­lı el­mi araş­dır­ma­la­ra baş­la­mış, “Av­ra­si­ya xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər” ki­mi fun­da­men­tal təd­qi­qat əsə­ri­ni nəşr et­dir­miş­dir. Hə­min əsər­də Av­ra­si­ya coğ­ra­fi­ya­sın­da ya­şa­yan mü­səl­man və türk­dil­li xalq­la­rın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­ni əks et­di­rən zən­gin və bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan oçerk­lər təq­dim edil­miş, XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sı və XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Tif­lis­də, Təb­riz­də, Ba­kı­da nəşr olun­muş ana dil­li dərs­lik­lər araş­dı­rıl­mış­dır.

Bu nəşr­lər ara­sın­da N.De­ment­ye­vi­nin “Təm­sil­lər və he­ka­yə­lər” (Tif­lis, 1839), İ.Qri­qor­yev və M.Ş.Va­ze­hin “Ki­ta­bi-Tür­ki” (Təb­riz, 1855), A.O.Çern­ya­yevs­ki­nin “Və­tən di­li” (I his­sə, Tif­lis, 1882), Rə­şid bəy Əfən­di­ye­vin “Uşaq bağ­ça­sı” (Tif­lis, 1912), “Bə­si­rət-ül-ət­fal” (Ba­kı, 1901), A.Çern­ya­yevs­ki və S.Və­li­bə­yo­vun “Və­tən di­li” (II his­sə, Tif­lis, 1888), S.Və­li­bə­yo­vun “Qüd­rə­ti-Xu­da” (Tif­lis, 1888), Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun “He­sab mə­sə­lə­lə­ri” (Ba­kı, 1907) və di­gər dərs­lik­lər yer alır.

H.Əh­mə­dov bu dərs­lik­lə­ri ərəb qra­fi­ka­sın­dan müa­sir la­tın əlif­ba­sı­na trans­li­te­ra­si­ya et­miş, izah və lü­ğət­lər əla­və et­mək­lə on­la­rı el­mi döv­riy­yə­yə qay­tar­mış, bu va­si­tə ilə mil­li təh­sil ta­ri­­xi­nin mü­hüm mən­bə­lə­ri­ni ye­ni nə­sil­lər üçün əl­ça­tan et­miş­dir.

Aka­de­mik H.M.Əh­mə­do­vun ya­ra­dı­cı­lıq dia­pa­zo­nu ol­duq­ca ge­niş olub. O, pe­da­qo­gi­ka və pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi­nin ak­tu­al prob­lem­lə­ri­nə də­rin­dən nü­fuz et­miş, ori­ji­nal el­mi ya­naş­ma­la­rı ilə həm­kar­la­rı ara­sın­da yük­sək nü­fuz qa­zan­mış­dır. Hə­ya­tı­nın bü­tün mə­na­lı döv­rü­nü el­min in­­ki­şa­fı­na, mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi­nə, təd­ri­si­nə və təb­li­ği­nə həsr et­miş­dir. Hü­seyn Əh­mə­dov də­qiq el­mi məz­mun, ay­dın və an­la­şıq­lı izah tər­zi, yığ­cam və məz­mun­lu ifa­də, mən­ti­qi ar­dı­cıl­lıq, inan­dı­rı­cı təq­di­mat və zən­gin me­to­dik apa­rat ki­mi müa­sir dərs­lik­lə­rə xas olan xü­su­siy­yət­lə­ri öz əsər­lə­rin­də uğur­la bir­ləş­di­rə­rək fun­da­men­tal pe­da­qo­ji mən­bə­lər ya­rat­mış­dır. Onun “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973), “Pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xin­dən mü­ha­zi­rə mətn­lə­ri” (1987), “İda­rə­­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka və psi­xo­lo­gi­ya­sı” (2001), “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” (2014) dərs­lik­lə­ri ali pe­da­qo­ji təh­sil sis­te­min­də gə­lə­cək mü­əl­lim­lə­rin el­mi-nə­zə­ri bi­lik­­lə­ri­­ni for­ma­laş­dır­maq­la ya­na­şı, on­la­rın pe­şə-me­to­di­ki ha­zır­lı­ğı­nı da tə­min edir. Bu dərs­lik­lər pe­da­qo­ji pro­se­sin ma­hiy­yə­ti­ni, mil­li və ümum­bə­şə­ri pe­da­qo­ji ir­si, tə­lim-tər­bi­yə nə­zə­riy­yə­si­nin əsas prin­sip­lə­ri­ni və təh­sil ida­rə­çi­li­yi­nin el­mi əsas­la­rı­nı tə­lə­bə­lə­rə sis­tem­li şə­kil­də təq­dim edir. Tə­lə­bə­lər yal­nız nə­zə­ri bi­lik­lər­lə de­yil, həm də müa­sir təh­sil mü­hi­tin­də iş­lə­mək üçün zə­ru­ri olan prak­ti­ki ba­ca­rıq və kom­pe­ten­si­ya­lar­la si­lah­la­nır­lar.

Hü­seyn Əh­mə­dov tək­cə təd­ris və el­mi-təd­qi­qat fəa­liy­yə­ti ilə de­yil, həm də pe­da­qo­ji tən­qid sa­hə­sin­də­ki məh­sul­dar işi ilə ta­nın­mış­dır. O, pe­da­qo­ji pro­se­sə is­ti­qa­mət ve­rən, tə­lim-tər­bi­yə işi­nin el­mi-me­to­di­ki əsas­la­rı­nı əks et­di­rən əsər­lə­ri ob­yek­tiv təh­lil edə­rək, on­la­rın məz­mun və for­ma ba­xı­mın­dan qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­nə xü­su­si önəm ver­miş­dir. “Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov əlif­ba dərs­li­yi yaz­­mış­­dır­­mı­­?” (1978), “Ta­rix hə­qi­qi­lik tə­ləb edir” (1992) və b. tən­qi­di mə­qa­lə­lə­rin­də el­mi ob­yek­tiv­lik, də­rin təh­lil, ar­qu­ment­lə­rin mən­ti­qi əsas­lan­dı­rıl­ma­sı və pe­da­qo­ji ba­xış­la­rın in­ki­şa­fı­na xid­mət edən konst­ruk­tiv ya­naş­ma ay­dın gö­rü­nür. O, uğur­lu pe­da­qo­ji ide­ya və me­tod­la­rın tət­bi­qi­ni təq­dir et­miş, təc­rü­bə­də sə­mə­rə ve­rən ye­ni­lik­lə­ri yük­sək də­yər­lən­dir­miş, ey­ni za­man­da, tə­lim-tər­bi­yə işin­də mü­şa­hi­də olu­nan nöq­san­la­rı, me­to­di­ki qey­ri-də­qiq­lik­lə­ri və pe­da­qo­ji pro­se­sin in­ki­şa­fı­na ma­ne olan ya­naş­ma­la­rı prin­si­pi­al möv­qe­dən tən­qid et­miş­dir. Onun ya­zı­la­rın­da tən­qid sa­də­cə irad bil­dir­mək məq­sə­di da­şı­ma­mış, ək­si­nə, hə­min irad­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı üçün el­mi əsas­lan­dı­rıl­mış töv­si­yə­lər təq­dim edil­miş­dir. Bu xü­su­siy­yət­lə­ri ilə Hü­seyn Əh­mə­do­vun tən­qi­di mə­qa­lə­lə­ri yal­nız mü­əy­yən mü­əl­lif­lə­rin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın təh­li­li de­yil, həm də bü­töv­lük­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji tən­qid mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­ma­sı­na və in­ki­şa­fı­na xid­mət edən mü­hüm mən­bə ro­lu­nu oy­na­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can­da el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğın­da müs­təs­na xid­mət­lə­ri ilə se­çi­lən gör­kəm­li pe­da­qoq alim­dir. Onun rəh­bər­li­yi al­tın­da 50-dən ar­tıq pe­da­qo­gi­ka üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, 5 nə­fər pe­da­qo­gi­ka elm­lə­ri dok­to­ru ha­zır­lan­mış­dır. Onun el­mi rəh­bər­lik fəa­liy­yə­ti yal­nız dis­ser­ta­si­ya iş­lə­ri­nin mü­da­fiə­si­nə qə­dər olan mər­hə­lə ilə məh­dud­laş­ma­mış, dok­to­rant­­la­rı­nın el­mi dü­şün­cə tər­zi­nin for­ma­laş­ma­sı­na, on­lar­da təd­qi­qat mə­də­niy­yə­ti­nin və me­to­do­lo­ji kom­pe­ten­si­ya­sı­nın in­ki­şa­fı­na xü­su­si diq­qət ye­tir­miş­dir. Ye­tir­mə­lə­ri­nin apar­dıq­la­rı araş­dır­ma­lar pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı, mil­li-pe­da­qo­ji ir­sin təd­qi­qi, təh­sil və tər­bi­yə nə­zə­riy­­yə­si­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si, mək­tə­bin ida­rə olun­ma­sı, mü­qa­yi­sə­li pe­da­qo­gi­ka, mək­tə­bə­qə­dər pe­­da­­qo­gi­ka ki­mi ge­niş sa­hə­lə­ri əha­tə et­miş­dir. Bu iş­lər sa­yə­sin­də öl­kə­də pe­da­qo­ji el­min in­ki­şa­fı­na əhə­miy­yət­li töh­fə­lər ve­ril­miş, el­mi mü­hit­də ye­ni nə­sil təd­qi­qat­çı­la­rın for­ma­laş­ma­sı tə­min olun­­muş­dur. Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi rəh­bər­lik üs­lu­bu tə­ləb­kar ya­naş­ma ilə hu­ma­nist mü­na­si­bə­tin vəh­də­ti, təd­qi­qat­çı­ya ya­ra­dı­cı­lıq azad­lı­ğı ver­mək­lə ya­na­şı, onu el­mi in­ti­za­ma alış­dır­maq ki­mi xü­su­siy­yət­lə­ri ilə fərq­lə­nir­di. Onun for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi-pe­da­qo­ji mək­təb bu gün də öz el­mi ənə­nə­lə­ri­ni da­vam et­di­rə­rək ye­ni təd­qi­qat is­ti­qa­mət­lə­ri­nin ya­ran­­ma­­sı­na şə­ra­it ya­ra­dır.

O, tək­cə Azər­bay­can­da de­yil, həm də MDB mə­ka­nın­da pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin ta­nın­mış si­ma­la­rın­dan, pat­ri­arx­la­rın­dan bi­ri he­sab olu­nur. H.Əh­mə­do­vun pe­da­qo­ji ya­ra­dı­cı­lı­ğı ta­ri­xi araş­dır­ma, fəl­sə­fi təh­lil və prak­ti­ki tət­bi­qin qar­şı­lıq­lı əla­qə­si əsa­sın­da for­ma­la­şan, həm mil­li, həm də bey­nəl­xalq pe­da­qo­ji nə­zə­riy­yə­lə­rin in­ki­şa­fı­na töh­fə ve­rən fun­da­men­tal el­mi irs­dir.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun şəx­siy­yə­ti: gör­kəm­li alim, nü­mu­nə­vi ata

Xü­la­sə

Gör­kəm­li pe­da­qoq alim, aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nə həsr olun­muş mə­qa­lə­də oğ­lu Hü­me­yir Əh­mə­do­vun ali­min zən­gin el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti, AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sın­da­kı ço­xil­lik rəh­bər­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi fun­da­men­tal təd­qi­qat­lar və for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi mək­təb ge­niş işıq­lan­dı­rı­lır. Ey­ni za­man­da, mə­ru­zə­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun doğ­ma Göy­çə ma­ha­lı­na, Tox­lu­ca kən­di­nə olan də­rin yurd həs­rə­ti, poe­tik mə­nə­vi dün­ya­sı, nə­cib in­sa­ni key­fiy­yət­lə­ri, mü­əl­lim və tə­lə­bə kol­lek­ti­vi­nə gös­tər­di­yi diq­qət və qay­ğı, elə­cə də öv­lad xa­ti­rə­lə­rin­də ya­şat­dı­ğı nü­mu­nə­vi ata ob­ra­zı yük­sək sə­mi­miy­yət­lə təq­dim olu­nur.

Açar söz­lər:aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, 100 il­lik yu­bi­ley, el­mi irs, xa­ti­rə­lər

The Per­so­na­lity of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov:

Outstan­ding Sci­en­tist, Exemp­lary Fat­her

Sum­mary

De­di­ca­ted to the 100th an­ni­ver­sary of the pro­mi­nent pe­da­go­gi­cal sci­en­tist, Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, this ar­tic­le high­lights the rich sci­en­ti­fic and pe­da­go­gi­cal ac­ti­vity of the scho­lar ba­sed on the pre­sen­ta­ti­on by his son, Hu­me­yir Ah­ma­dov. It ex­ten­si­vely co­vers his long-term lea­ders­hip at the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy at Ba­ku Sta­te Uni­ver­sity (AD­PU), his fun­da­men­tal re­se­arch cont­ri­bu­ti­ons to pe­da­go­gi­cal sci­en­ce, and the sci­en­ti­fic scho­ol he es­tab­lis­hed. At the sa­me ti­me, the re­port warmly ref­lects Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov's de­ep lon­ging for his na­ti­ve Goyc­ha re­gi­on and Tox­lu­ca vil­la­ge, his poe­tic spi­ri­tu­al world, nob­le hu­man qua­li­ti­es, at­ten­ti­ve­ness and ca­re to­ward te­ac­hers and stu­dents, as well as the exemp­lary fat­her fi­gu­re pre­ser­ved in his son's me­mo­ri­es.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, 100th an­ni­ver­sary, sci­en­ti­fic he­ri­ta­ge, me­mo­ri­es

Bu gün bü­töv bir öm­rü­nü Azər­bay­can el­mi­nin, təh­si­li­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zin işıq­lı sa­ba­hı­na həsr et­miş bö­yük alim, hə­yat və elm us­ta­dım – aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yin­də siz­lə­ri sa­lam­la­maq­dan bö­yük qü­rur his­si du­yu­ram. Onun el­mi ir­si­nə, xa­ti­rə­si­nə gös­tər­di­yi­niz bu ali diq­qə­tə, yu­bi­ley təd­bi­rin­də iş­ti­ra­kı­nı­za gö­rə ailə­miz adın­dan hər bi­ri­ni­zə son­suz hör­mət, də­rin min­nət­dar­lıq və eh­ti­ra­mı­mı bil­di­ri­rəm. Çı­xı­şı­ma ata­mın yaz­dı­ğı şe­ir­lə baş­la­maq is­tə­yi­rəm.

He­yifs­lən­mə­dim hər ötən ana,

Baş vur­dum Göy­çə tək bö­yük üm­ma­na,

Düz­düm ipə-sa­pa ağ­rı-acı­mı,

Yad et­dim el-oba, qar­daş-ba­cı­mı.

Fik­rin oca­ğın­da şam ki­mi yan­dım,

Yur­du­mu, yu­va­mı, kö­kü­mü an­dım...

Əs­lin­də, atam bu şe­ir­də­ki duy­ğu­lar, hiss­lər qə­dər zə­rif, yu­xa qəlb­li, dün­ya­ya sev­gi do­lu ürək­lə bağ­lı poe­tik ruh­lu bir in­san idi. Üz­də nə qə­dər sərt, tünd­mə­caz gö­rün­sə də (bəl­kə də ol­sa da), qəl­bi, ürə­yi köv­rək idi, zə­rif idi. Dü­şü­nü­rəm ki, keç­di­yi hə­yat yo­lu, ömür ki­ta­bı, yurd-yu­va həs­rə­ti onu be­lə qa­rı­şıq duy­ğu­la­ra sa­hib adam et­miş­di...

Ata­mız kök­lü-kö­məc­li bir nəs­lin, oca­ğın öv­la­dı olub. İlk mü­əl­li­mi – ba­ba­sı Mol­la Əh­məd­dən Qu­ran dərs­lə­ri­ni əxz edib, iman­lı bö­yü­yüb. Nəs­li­nin di­gər zi­ya­lı şəxs­lə­ri ki­mi təh­si­lə, el­mə yö­nə­lib. Atam ilk ön­cə Gən­cə elm və mə­də­niy­yət mü­hi­tin­də for­ma­la­şıb, təh­sil alıb. Pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri­nə ka­mil şə­kil­də yi­yə­lə­nib, bu is­ti­qa­mət­də araş­dır­ma­la­ra baş­la­yıb. Özü də fər­qin­də ol­ma­dan ad­dım­la­dı­ğı keş­mə­keş­li yo­lun bö­yük, yo­rul­maz yol­çu­su­na çev­ri­lib.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, uzun za­man­lar o dövr­də res­pub­li­ka­mız baş­da ol­maq­la, ey­ni za­man­da Or­ta Asi­ya, Er­mə­nis­tan, Gür­cüs­tan azər­bay­can­lı­la­rı üçün də mü­əl­lim, pe­da­qoq ha­zır­la­yan ye­ga­nə təd­ris oca­ğı olan AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na atam tam 35 il­dən ar­tıq rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi 30 cild­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri, təd­qi­qat­la­rı top­la­nan yo­rul­maz araş­dır­ma­la­rı­nın nə­ti­cə­si ki­mi el­mi-pe­da­qo­ji mü­hit­də bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır.

Haqqn­da say­sız-he­sab­sız mə­qa­lə­lər, 18 ki­tab nəşr olun­muş­dur. Ata­mın o dövr­də SSRİ mü­hi­tin­də, sa­yı­lan-se­çi­lən pe­da­qoq alim­lər sı­ra­sın­da ön­cül möv­qe­yi var­dı. Elm yo­lun­da sərf et­di­yi əmə­yi, zəh­mə­ti hər za­man diq­qə­tə alı­nıb, araş­dır­ma­la­rı yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib. Atam – Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can SSR-in “Qa­baq­cıl maa­rif xa­di­mi”, “SSRİ maa­rif əla­çı­sı”, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın “Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si” fəx­ri ad­la­rı­na la­yiq gö­rü­lüb.

Uğur­lu şə­kil­də elm­lər na­mi­zəd­li­yi, elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı­nı mü­da­fiə edib; do­sent, elm­lər dok­to­ru, pro­fes­sor yük­sək el­mi də­rə­cə və ad­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. Atam pe­da­qo­gi­ka el­mi sa­hə­sin­də ye­tiş­mə­sin­də, ucal­ma­sın­da əmə­yi ke­çən, onun el­mi rəh­bə­ri ol­muş pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­do­vu öm­rü bo­yu min­nət­dar­lıq­la, hör­mət­lə xa­tır­la­yar­dı. Pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­dov, mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın so­nun­cu mə­zun­la­rın­dan idi. El­mi rəh­bə­ri­nə son­suz eh­ti­ram ni­şa­nə­si ki­mi, son­ra­lar – 2009-cu il­də atam Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­­na­ri­ya­sı­nın Azər­bay­can şö­bə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı­nın 130 il­li­yi mü­na­si­bə­ti­lə də­yər­li bir məc­muə-al­bom nəşr et­dir­di. Bu də­yər­li və­sai­tə yaz­dı­ğı “Ön söz”də qeyd edir­di ki: “Bu­ra­da se­mi­na­ri­ya­nın mü­əl­lim və mə­zun­la­rı­nın bö­yük bir dəs­tə­si­nin fo­to­port­ret­lə­ri və on­la­rın el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti haq­qın­da bil­gi­lər ver­mə­yə ça­lış­mı­şam”.

Atam qə­dir­şü­nas­lıq­la bu əsər­də hör­mət­li el­mi rəh­bə­ri prof. Əh­məd Se­yi­do­va xü­su­si sə­hi­fə­lər həsr et­miş­dir.

Atam öm­rü bo­yu təh­si­li­mi­zin ta­ri­xi, pe­da­qo­gi­ka el­min­də ye­ni ba­xış­lar, va­li­deyn-öv­lad, mü­əl­lim-tə­lə­bə mü­na­si­bət­lə­ri­nin za­man­la mü­tə­na­sib­li­yi və ailə də­yər­lə­ri­nin ye­ni məz­mu­nu­nun ax­ta­rı­şın­da idi. Hər za­man onu evi­miz­də­ki iş ota­ğın­da – ki­tab, ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı ilə do­lu ya­zı ma­sa­sı­nın ar­xa­sın­da gö­rər­dim. Hər işi mü­kəm­məl gör­mə­yi xoş­la­yar­dı. Çox yax­şı xa­ti­rim­də­dir ki, aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də­nin el­mi məs­lə­hət­çi­li­yi ilə yaz­dı­ğı “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” fun­da­men­tal əsə­ri­nin üzə­rin­də Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Tif­lis, Ka­zan, İrə­van, Gən­cə ar­xiv­­lə­rin­­də ay­lar­la, gün­lər­lə aram­sız iş­lə­yər­di... Nə­ti­cə­də, Azər­bay­can pe­da­qo­ji alə­mi­nə, ümu­miy­yət­lə, el­mi­mi­zə əsas­lı sə­nəd­lə­rə da­ya­lı mö­tə­bər bir ki­tab təq­dim et­di: Azər­bay­can mək­təb ta­ri­xi­nin bü­töv bir əsr­lik döv­rü­nü (XIX əsr) zər­gər də­qiq­li­yi ilə iş­lən­miş bir xə­zi­nə­si­ni – bil­gi­lər sis­te­mi­ni el­mi-pe­da­qo­ji ta­ri­xi­mi­zə bəxş et­di.

Mən ina­nı­ram ki, onun bir alim ki­mi pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə həsr et­di­yi əsər­lər elm ta­ri­xin­də özü­nə­məx­sus yer tut­maq­da­dır. Onun “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı”, “Av­ra­si­ya xalq­­la­rı­­nın pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi”, “İda­rə­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka­sı və psi­xo­lo­gi­ya­sı”, “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı iri həcm­li mo­nu­men­tal təd­qi­qat iş­lə­ri mil­li mək­təb, təh­sil və pe­da­qo­ji elm sa­hə­lə­ri­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir...

Eli­mi­zin və el­mi­mi­zin bö­yük ali­mi Hü­seyn mü­əl­lim həm təd­qi­qat­çı, həm də mü­əl­lim idi, çox­say­lı ye­tir­mə­lə­ri var­dı. Bü­tün bu sa­da­la­nan­lar­dan əv­vəl isə o, bir ailə baş­çı­sı, va­li­deyn, ba­ba və El Ata­sı idi...

Ata­mı do­ğul­du­ğu Göy­çə ma­ha­lı­na bən­zə­dər­dim. Onun di­lin­dən Tox­lu­ca kən­di­nin da­ğı, da­şı, su­yu, tor­pa­ğı, bit­ki­si, mey­və­si, ha­va­sı düş­məz­di. Elə bi­lir­dim ki, da­ğın­dan, da­şın­dan, qa­ya­sın­dan qop­muş yur­du­nun bir par­ça­sı­dır. Dər­di ürə­yin­də gəz­di­rib, duy­ğu­la­rı­nı sö­zə çe­vi­rib, göz yaş­la­rın­da bo­ğar­dı. Doğ­ma yurd, tor­paq həs­rə­ti ona öm­rü bo­yu ra­hat­lıq ver­mə­di.

Aşıq mu­si­qi­si­ni çox se­vir­di, aşıq ha­va­la­rı­nı, klas­sik aşıq­lar­dan par­ça­la­rı əz­bər bi­lir­di. Hət­ta el­mi ya­ra­dı­cı­lıq­la məş­ğul ol­du­ğu vaxt­lar­da iş ota­ğın­dan ahəs­tə səs­lə aşıq mu­si­qi­si sə­da­la­rı eşi­di­lər­di. Be­lə­cə, həs­rə­ti­ni ovu­dar­dı...

Ara­mız­dan ay­rıl­ma­sın­dan ke­çən bu qı­sa (am­ma mə­nim üçün çox uzun...) müd­dət ər­zin­də onun ne­cə mə­tin, dö­züm­lü, dər­di­ni için­də çə­kən bi­ri ol­du­ğu­nun fər­qi­nə va­rı­ram. Də­rin zə­ka­ya, yük­sək mən­ti­qə sa­hib ol­ma­sı sə­bə­bin­dən idi ki, son­da ha­mı onun fi­kir­lə­ri ilə ra­zı­la­şar­dı. Xoş­xa­siy­yət, yar­dım­se­vər, ey­ni za­man­da dü­rüst və əda­lət­li idi.

O, ailə­miz və onu se­vən­lər üçün düz­gün­lük, iman, əx­laq eta­lo­nu idi. Heç bir za­man özün­dən bö­yük­lər­dən hör­mə­ti, iz­zə­ti, diq­qət və qay­ğı­nı əsir­gə­məz­di. Hə­yat yo­lu­na nə­zər sal­dıq­da ana­sı­na olan mü­na­si­bə­tin gənc nə­sil üçün bir ör­nək ro­lu oy­na­dı­ğı­nı söy­lə­yə bi­lə­rik.

Bö­yü­dük­cə, ata­mın də­rin bil­gi­si, mə­nə­vi dün­ya­sı, zən­gin hə­yat təc­rü­bə­si ilə ya­xın­dan ta­nış ol­duq­ca onu sa­də­cə bir ata ki­mi de­yil, da­ha çox eti­bar­lı da­ya­ğım, hə­yat rəh­bə­rim ki­mi sev­dim.

O, mə­nim və ailə­mi­zin yol­gös­tə­ri­ci­si, işı­ğı idi. Biz mək­təb­də, ət­raf mü­hit­də öy­rə­nə bil­mə­dik­lə­ri­mi­zi onun di­lin­dən eşi­dər­dik; hə­qi­qə­ti, ger­çək­lə­ri on­dan öy­rə­nər­dik, baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri ne­cə müd­rik­cə­si­nə an­lat­ma­ğa ça­lış­dı­ğı­nın şa­hi­di olur­duq. Keç­mi­şin, bu gü­nün doğ­ru-yan­lış dərs­lə­ri­ni bi­zə izah edər, yo­lu­mu­za ay­dın­lıq gə­ti­rər­di. Özü o qə­dər ay­dın fi­kir­li, sə­lis dü­şün­cə­li idi ki, heç za­man sa­hib ol­du­ğu ni­zam-in­ti­za­mı poz­maz­dı. Hər za­man bi­zə də də­qiq, əda­lət­li, vic­dan­lı ol­ma­ğı töv­si­yə edər­di. Dərs­lə­ri­miz­lə ay­rı­ca məş­ğul olar, dost­la­rı­mız­la ma­raq­la­nar­dı. Ba­cı­la­rı­ma qar­şı xü­su­si həs­sas­lı­ğı var idi, on­la­ra da­ha çox meh­ri­ban­lıq edər­di. Ata­mın ət­ra­fın­da hər za­man elm, mə­də­niy­yət sa­hə­si­nin adam­la­rı olar­dı, dost­la­rı­na çox sa­diq idi.

Bil­mi­rəm acı ta­le­yin­dən, yox­sa çək­di­yi ata nis­ki­li və yurd həs­rə­ti sə­bə­bin­dən do­la­yı öz həm­və­tən­lə­ri­nə çox bağ­lı idi; on­la­rı qo­ru­yar, im­kan da­xi­lin­də təh­si­lə yi­yə­lən­mə­lə­rin­də, iş­lə tə­min olun­ma­la­rın­da əlin­dən gə­lə­ni əsir­gə­məz­di.

Ata­mın “Xa­ti­rə­lə­rim” ad­lı ki­ta­bı­na nə­zər ye­tir­dik­də 50 il­dən son­ra Gən­cə­yə ge­dib ilk gənc­lik il­lə­ri­ni, təh­sil al­dı­ğı elm oca­ğı­nı, si­nif ota­ğı­nı, tə­lə­bə dost­la­rı­nı yad et­mə­si­nin şa­hi­di ol­dum. Ata­mın Gən­cə­də ya­şa­yar­kən tə­lə­bə­lik il­lə­rin­də “ta­lon­la 500 qram çö­rək al­dı­ğı” ma­ğa­za­ya baş çək­mə­si haq­qın­da da­nış­dıq­la­rı­nı anı­ram və onun nis­gi­li­ni an­la­yı­ram...

Atam şe­ir­lə­ri­nin bi­rin­də ya­zır­dı ki:

“Və­tə­nin qoy­nun­da dəfn edin mə­ni,

...Ana­mın ya­nın­da dəfn edin mə­ni...”

Mən öm­rü­nü el­mə, təh­si­lə, alim­lər ye­tiş­dir­mə­yə həsr et­miş atam haq­qın­da ya­zı­nı nik­bin ruh­da bi­tir­mək is­tə­yi­rəm. Özü­nün söy­lə­di­yi ki­mi:

İnam­lı in­san tək ömür elə­dim mən,

İla­hi bir el­min qa­pı­sı­nı aç­dım.

Ki­tab­lar nu­ru­nu kön­lü­mə saç­dım.

...Ba­şı­mı ki­tab­lar üs­tü­nə qoy­dum,

El­min ləz­zə­tin­dən kam alıb doy­dum.

Bar­lı ağac ki­mi qol-bu­daq at­dım,

Ya­şa­dım dün­ya­da məğ­rur, gü­lər, şən,

Hə­yat­da ta­rix tək ya­şa­ya­cam mən!

Əziz atam, ye­ni yü­zil­li­yə kör­pü sa­lan “ömür kar­va­nın” mü­ba­rək ol­sun!

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun şəx­siy­yə­ti: gör­kəm­li alim, nü­mu­nə­vi ata

Xü­la­sə

Gör­kəm­li pe­da­qoq alim, aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nə həsr olun­muş mə­qa­lə­də oğ­lu Hü­me­yir Əh­mə­do­vun ali­min zən­gin el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti, AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sın­da­kı ço­xil­lik rəh­bər­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi fun­da­men­tal təd­qi­qat­lar və for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi mək­təb ge­niş işıq­lan­dı­rı­lır. Ey­ni za­man­da, mə­ru­zə­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun doğ­ma Göy­çə ma­ha­lı­na, Tox­lu­ca kən­di­nə olan də­rin yurd həs­rə­ti, poe­tik mə­nə­vi dün­ya­sı, nə­cib in­sa­ni key­fiy­yət­lə­ri, mü­əl­lim və tə­lə­bə kol­lek­ti­vi­nə gös­tər­di­yi diq­qət və qay­ğı, elə­cə də öv­lad xa­ti­rə­lə­rin­də ya­şat­dı­ğı nü­mu­nə­vi ata ob­ra­zı yük­sək sə­mi­miy­yət­lə təq­dim olu­nur.

Açar söz­lər:aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, 100 il­lik yu­bi­ley, el­mi irs, xa­ti­rə­lər

The Per­so­na­lity of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov:

Outstan­ding Sci­en­tist, Exemp­lary Fat­her

Sum­mary

De­di­ca­ted to the 100th an­ni­ver­sary of the pro­mi­nent pe­da­go­gi­cal sci­en­tist, Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, this ar­tic­le high­lights the rich sci­en­ti­fic and pe­da­go­gi­cal ac­ti­vity of the scho­lar ba­sed on the pre­sen­ta­ti­on by his son, Hu­me­yir Ah­ma­dov. It ex­ten­si­vely co­vers his long-term lea­ders­hip at the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy at Ba­ku Sta­te Uni­ver­sity (AD­PU), his fun­da­men­tal re­se­arch cont­ri­bu­ti­ons to pe­da­go­gi­cal sci­en­ce, and the sci­en­ti­fic scho­ol he es­tab­lis­hed. At the sa­me ti­me, the re­port warmly ref­lects Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov's de­ep lon­ging for his na­ti­ve Goyc­ha re­gi­on and Tox­lu­ca vil­la­ge, his poe­tic spi­ri­tu­al world, nob­le hu­man qua­li­ti­es, at­ten­ti­ve­ness and ca­re to­ward te­ac­hers and stu­dents, as well as the exemp­lary fat­her fi­gu­re pre­ser­ved in his son's me­mo­ri­es.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, 100th an­ni­ver­sary, sci­en­ti­fic he­ri­ta­ge, me­mo­ri­es

Bu gün bü­töv bir öm­rü­nü Azər­bay­can el­mi­nin, təh­si­li­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zin işıq­lı sa­ba­hı­na həsr et­miş bö­yük alim, hə­yat və elm us­ta­dım – aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yin­də siz­lə­ri sa­lam­la­maq­dan bö­yük qü­rur his­si du­yu­ram. Onun el­mi ir­si­nə, xa­ti­rə­si­nə gös­tər­di­yi­niz bu ali diq­qə­tə, yu­bi­ley təd­bi­rin­də iş­ti­ra­kı­nı­za gö­rə ailə­miz adın­dan hər bi­ri­ni­zə son­suz hör­mət, də­rin min­nət­dar­lıq və eh­ti­ra­mı­mı bil­di­ri­rəm. Çı­xı­şı­ma ata­mın yaz­dı­ğı şe­ir­lə baş­la­maq is­tə­yi­rəm.

He­yifs­lən­mə­dim hər ötən ana,

Baş vur­dum Göy­çə tək bö­yük üm­ma­na,

Düz­düm ipə-sa­pa ağ­rı-acı­mı,

Yad et­dim el-oba, qar­daş-ba­cı­mı.

Fik­rin oca­ğın­da şam ki­mi yan­dım,

Yur­du­mu, yu­va­mı, kö­kü­mü an­dım...

Əs­lin­də, atam bu şe­ir­də­ki duy­ğu­lar, hiss­lər qə­dər zə­rif, yu­xa qəlb­li, dün­ya­ya sev­gi do­lu ürək­lə bağ­lı poe­tik ruh­lu bir in­san idi. Üz­də nə qə­dər sərt, tünd­mə­caz gö­rün­sə də (bəl­kə də ol­sa da), qəl­bi, ürə­yi köv­rək idi, zə­rif idi. Dü­şü­nü­rəm ki, keç­di­yi hə­yat yo­lu, ömür ki­ta­bı, yurd-yu­va həs­rə­ti onu be­lə qa­rı­şıq duy­ğu­la­ra sa­hib adam et­miş­di...

Ata­mız kök­lü-kö­məc­li bir nəs­lin, oca­ğın öv­la­dı olub. İlk mü­əl­li­mi – ba­ba­sı Mol­la Əh­məd­dən Qu­ran dərs­lə­ri­ni əxz edib, iman­lı bö­yü­yüb. Nəs­li­nin di­gər zi­ya­lı şəxs­lə­ri ki­mi təh­si­lə, el­mə yö­nə­lib. Atam ilk ön­cə Gən­cə elm və mə­də­niy­yət mü­hi­tin­də for­ma­la­şıb, təh­sil alıb. Pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri­nə ka­mil şə­kil­də yi­yə­lə­nib, bu is­ti­qa­mət­də araş­dır­ma­la­ra baş­la­yıb. Özü də fər­qin­də ol­ma­dan ad­dım­la­dı­ğı keş­mə­keş­li yo­lun bö­yük, yo­rul­maz yol­çu­su­na çev­ri­lib.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, uzun za­man­lar o dövr­də res­pub­li­ka­mız baş­da ol­maq­la, ey­ni za­man­da Or­ta Asi­ya, Er­mə­nis­tan, Gür­cüs­tan azər­bay­can­lı­la­rı üçün də mü­əl­lim, pe­da­qoq ha­zır­la­yan ye­ga­nə təd­ris oca­ğı olan AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na atam tam 35 il­dən ar­tıq rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi 30 cild­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri, təd­qi­qat­la­rı top­la­nan yo­rul­maz araş­dır­ma­la­rı­nın nə­ti­cə­si ki­mi el­mi-pe­da­qo­ji mü­hit­də bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır.

Haqqn­da say­sız-he­sab­sız mə­qa­lə­lər, 18 ki­tab nəşr olun­muş­dur. Ata­mın o dövr­də SSRİ mü­hi­tin­də, sa­yı­lan-se­çi­lən pe­da­qoq alim­lər sı­ra­sın­da ön­cül möv­qe­yi var­dı. Elm yo­lun­da sərf et­di­yi əmə­yi, zəh­mə­ti hər za­man diq­qə­tə alı­nıb, araş­dır­ma­la­rı yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib. Atam – Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can SSR-in “Qa­baq­cıl maa­rif xa­di­mi”, “SSRİ maa­rif əla­çı­sı”, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın “Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si” fəx­ri ad­la­rı­na la­yiq gö­rü­lüb.

Uğur­lu şə­kil­də elm­lər na­mi­zəd­li­yi, elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı­nı mü­da­fiə edib; do­sent, elm­lər dok­to­ru, pro­fes­sor yük­sək el­mi də­rə­cə və ad­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. Atam pe­da­qo­gi­ka el­mi sa­hə­sin­də ye­tiş­mə­sin­də, ucal­ma­sın­da əmə­yi ke­çən, onun el­mi rəh­bə­ri ol­muş pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­do­vu öm­rü bo­yu min­nət­dar­lıq­la, hör­mət­lə xa­tır­la­yar­dı. Pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­dov, mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın so­nun­cu mə­zun­la­rın­dan idi. El­mi rəh­bə­ri­nə son­suz eh­ti­ram ni­şa­nə­si ki­mi, son­ra­lar – 2009-cu il­də atam Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­­na­ri­ya­sı­nın Azər­bay­can şö­bə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı­nın 130 il­li­yi mü­na­si­bə­ti­lə də­yər­li bir məc­muə-al­bom nəşr et­dir­di. Bu də­yər­li və­sai­tə yaz­dı­ğı “Ön söz”də qeyd edir­di ki: “Bu­ra­da se­mi­na­ri­ya­nın mü­əl­lim və mə­zun­la­rı­nın bö­yük bir dəs­tə­si­nin fo­to­port­ret­lə­ri və on­la­rın el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti haq­qın­da bil­gi­lər ver­mə­yə ça­lış­mı­şam”.

Atam qə­dir­şü­nas­lıq­la bu əsər­də hör­mət­li el­mi rəh­bə­ri prof. Əh­məd Se­yi­do­va xü­su­si sə­hi­fə­lər həsr et­miş­dir.

Atam öm­rü bo­yu təh­si­li­mi­zin ta­ri­xi, pe­da­qo­gi­ka el­min­də ye­ni ba­xış­lar, va­li­deyn-öv­lad, mü­əl­lim-tə­lə­bə mü­na­si­bət­lə­ri­nin za­man­la mü­tə­na­sib­li­yi və ailə də­yər­lə­ri­nin ye­ni məz­mu­nu­nun ax­ta­rı­şın­da idi. Hər za­man onu evi­miz­də­ki iş ota­ğın­da – ki­tab, ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı ilə do­lu ya­zı ma­sa­sı­nın ar­xa­sın­da gö­rər­dim. Hər işi mü­kəm­məl gör­mə­yi xoş­la­yar­dı. Çox yax­şı xa­ti­rim­də­dir ki, aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də­nin el­mi məs­lə­hət­çi­li­yi ilə yaz­dı­ğı “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” fun­da­men­tal əsə­ri­nin üzə­rin­də Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Tif­lis, Ka­zan, İrə­van, Gən­cə ar­xiv­­lə­rin­­də ay­lar­la, gün­lər­lə aram­sız iş­lə­yər­di... Nə­ti­cə­də, Azər­bay­can pe­da­qo­ji alə­mi­nə, ümu­miy­yət­lə, el­mi­mi­zə əsas­lı sə­nəd­lə­rə da­ya­lı mö­tə­bər bir ki­tab təq­dim et­di: Azər­bay­can mək­təb ta­ri­xi­nin bü­töv bir əsr­lik döv­rü­nü (XIX əsr) zər­gər də­qiq­li­yi ilə iş­lən­miş bir xə­zi­nə­si­ni – bil­gi­lər sis­te­mi­ni el­mi-pe­da­qo­ji ta­ri­xi­mi­zə bəxş et­di.

Mən ina­nı­ram ki, onun bir alim ki­mi pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə həsr et­di­yi əsər­lər elm ta­ri­xin­də özü­nə­məx­sus yer tut­maq­da­dır. Onun “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı”, “Av­ra­si­ya xalq­­la­rı­­nın pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi”, “İda­rə­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka­sı və psi­xo­lo­gi­ya­sı”, “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı iri həcm­li mo­nu­men­tal təd­qi­qat iş­lə­ri mil­li mək­təb, təh­sil və pe­da­qo­ji elm sa­hə­lə­ri­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir...

Eli­mi­zin və el­mi­mi­zin bö­yük ali­mi Hü­seyn mü­əl­lim həm təd­qi­qat­çı, həm də mü­əl­lim idi, çox­say­lı ye­tir­mə­lə­ri var­dı. Bü­tün bu sa­da­la­nan­lar­dan əv­vəl isə o, bir ailə baş­çı­sı, va­li­deyn, ba­ba və El Ata­sı idi...

Ata­mı do­ğul­du­ğu Göy­çə ma­ha­lı­na bən­zə­dər­dim. Onun di­lin­dən Tox­lu­ca kən­di­nin da­ğı, da­şı, su­yu, tor­pa­ğı, bit­ki­si, mey­və­si, ha­va­sı düş­məz­di. Elə bi­lir­dim ki, da­ğın­dan, da­şın­dan, qa­ya­sın­dan qop­muş yur­du­nun bir par­ça­sı­dır. Dər­di ürə­yin­də gəz­di­rib, duy­ğu­la­rı­nı sö­zə çe­vi­rib, göz yaş­la­rın­da bo­ğar­dı. Doğ­ma yurd, tor­paq həs­rə­ti ona öm­rü bo­yu ra­hat­lıq ver­mə­di.

Aşıq mu­si­qi­si­ni çox se­vir­di, aşıq ha­va­la­rı­nı, klas­sik aşıq­lar­dan par­ça­la­rı əz­bər bi­lir­di. Hət­ta el­mi ya­ra­dı­cı­lıq­la məş­ğul ol­du­ğu vaxt­lar­da iş ota­ğın­dan ahəs­tə səs­lə aşıq mu­si­qi­si sə­da­la­rı eşi­di­lər­di. Be­lə­cə, həs­rə­ti­ni ovu­dar­dı...

Ara­mız­dan ay­rıl­ma­sın­dan ke­çən bu qı­sa (am­ma mə­nim üçün çox uzun...) müd­dət ər­zin­də onun ne­cə mə­tin, dö­züm­lü, dər­di­ni için­də çə­kən bi­ri ol­du­ğu­nun fər­qi­nə va­rı­ram. Də­rin zə­ka­ya, yük­sək mən­ti­qə sa­hib ol­ma­sı sə­bə­bin­dən idi ki, son­da ha­mı onun fi­kir­lə­ri ilə ra­zı­la­şar­dı. Xoş­xa­siy­yət, yar­dım­se­vər, ey­ni za­man­da dü­rüst və əda­lət­li idi.

O, ailə­miz və onu se­vən­lər üçün düz­gün­lük, iman, əx­laq eta­lo­nu idi. Heç bir za­man özün­dən bö­yük­lər­dən hör­mə­ti, iz­zə­ti, diq­qət və qay­ğı­nı əsir­gə­məz­di. Hə­yat yo­lu­na nə­zər sal­dıq­da ana­sı­na olan mü­na­si­bə­tin gənc nə­sil üçün bir ör­nək ro­lu oy­na­dı­ğı­nı söy­lə­yə bi­lə­rik.

Bö­yü­dük­cə, ata­mın də­rin bil­gi­si, mə­nə­vi dün­ya­sı, zən­gin hə­yat təc­rü­bə­si ilə ya­xın­dan ta­nış ol­duq­ca onu sa­də­cə bir ata ki­mi de­yil, da­ha çox eti­bar­lı da­ya­ğım, hə­yat rəh­bə­rim ki­mi sev­dim.

O, mə­nim və ailə­mi­zin yol­gös­tə­ri­ci­si, işı­ğı idi. Biz mək­təb­də, ət­raf mü­hit­də öy­rə­nə bil­mə­dik­lə­ri­mi­zi onun di­lin­dən eşi­dər­dik; hə­qi­qə­ti, ger­çək­lə­ri on­dan öy­rə­nər­dik, baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri ne­cə müd­rik­cə­si­nə an­lat­ma­ğa ça­lış­dı­ğı­nın şa­hi­di olur­duq. Keç­mi­şin, bu gü­nün doğ­ru-yan­lış dərs­lə­ri­ni bi­zə izah edər, yo­lu­mu­za ay­dın­lıq gə­ti­rər­di. Özü o qə­dər ay­dın fi­kir­li, sə­lis dü­şün­cə­li idi ki, heç za­man sa­hib ol­du­ğu ni­zam-in­ti­za­mı poz­maz­dı. Hər za­man bi­zə də də­qiq, əda­lət­li, vic­dan­lı ol­ma­ğı töv­si­yə edər­di. Dərs­lə­ri­miz­lə ay­rı­ca məş­ğul olar, dost­la­rı­mız­la ma­raq­la­nar­dı. Ba­cı­la­rı­ma qar­şı xü­su­si həs­sas­lı­ğı var idi, on­la­ra da­ha çox meh­ri­ban­lıq edər­di. Ata­mın ət­ra­fın­da hər za­man elm, mə­də­niy­yət sa­hə­si­nin adam­la­rı olar­dı, dost­la­rı­na çox sa­diq idi.

Bil­mi­rəm acı ta­le­yin­dən, yox­sa çək­di­yi ata nis­ki­li və yurd həs­rə­ti sə­bə­bin­dən do­la­yı öz həm­və­tən­lə­ri­nə çox bağ­lı idi; on­la­rı qo­ru­yar, im­kan da­xi­lin­də təh­si­lə yi­yə­lən­mə­lə­rin­də, iş­lə tə­min olun­ma­la­rın­da əlin­dən gə­lə­ni əsir­gə­məz­di.

Ata­mın “Xa­ti­rə­lə­rim” ad­lı ki­ta­bı­na nə­zər ye­tir­dik­də 50 il­dən son­ra Gən­cə­yə ge­dib ilk gənc­lik il­lə­ri­ni, təh­sil al­dı­ğı elm oca­ğı­nı, si­nif ota­ğı­nı, tə­lə­bə dost­la­rı­nı yad et­mə­si­nin şa­hi­di ol­dum. Ata­mın Gən­cə­də ya­şa­yar­kən tə­lə­bə­lik il­lə­rin­də “ta­lon­la 500 qram çö­rək al­dı­ğı” ma­ğa­za­ya baş çək­mə­si haq­qın­da da­nış­dıq­la­rı­nı anı­ram və onun nis­gi­li­ni an­la­yı­ram...

Atam şe­ir­lə­ri­nin bi­rin­də ya­zır­dı ki:

“Və­tə­nin qoy­nun­da dəfn edin mə­ni,

...Ana­mın ya­nın­da dəfn edin mə­ni...”

Mən öm­rü­nü el­mə, təh­si­lə, alim­lər ye­tiş­dir­mə­yə həsr et­miş atam haq­qın­da ya­zı­nı nik­bin ruh­da bi­tir­mək is­tə­yi­rəm. Özü­nün söy­lə­di­yi ki­mi:

İnam­lı in­san tək ömür elə­dim mən,

İla­hi bir el­min qa­pı­sı­nı aç­dım.

Ki­tab­lar nu­ru­nu kön­lü­mə saç­dım.

...Ba­şı­mı ki­tab­lar üs­tü­nə qoy­dum,

El­min ləz­zə­tin­dən kam alıb doy­dum.

Bar­lı ağac ki­mi qol-bu­daq at­dım,

Ya­şa­dım dün­ya­da məğ­rur, gü­lər, şən,

Hə­yat­da ta­rix tək ya­şa­ya­cam mən!

Əziz atam, ye­ni yü­zil­li­yə kör­pü sa­lan “ömür kar­va­nın” mü­ba­rək ol­sun!

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun şəx­siy­yə­ti: gör­kəm­li alim, nü­mu­nə­vi ata

Xü­la­sə

Gör­kəm­li pe­da­qoq alim, aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nə həsr olun­muş mə­qa­lə­də oğ­lu Hü­me­yir Əh­mə­do­vun ali­min zən­gin el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti, AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sın­da­kı ço­xil­lik rəh­bər­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi fun­da­men­tal təd­qi­qat­lar və for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi mək­təb ge­niş işıq­lan­dı­rı­lır. Ey­ni za­man­da, mə­ru­zə­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun doğ­ma Göy­çə ma­ha­lı­na, Tox­lu­ca kən­di­nə olan də­rin yurd həs­rə­ti, poe­tik mə­nə­vi dün­ya­sı, nə­cib in­sa­ni key­fiy­yət­lə­ri, mü­əl­lim və tə­lə­bə kol­lek­ti­vi­nə gös­tər­di­yi diq­qət və qay­ğı, elə­cə də öv­lad xa­ti­rə­lə­rin­də ya­şat­dı­ğı nü­mu­nə­vi ata ob­ra­zı yük­sək sə­mi­miy­yət­lə təq­dim olu­nur.

Açar söz­lər:aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, 100 il­lik yu­bi­ley, el­mi irs, xa­ti­rə­lər

The Per­so­na­lity of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov:

Outstan­ding Sci­en­tist, Exemp­lary Fat­her

Sum­mary

De­di­ca­ted to the 100th an­ni­ver­sary of the pro­mi­nent pe­da­go­gi­cal sci­en­tist, Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, this ar­tic­le high­lights the rich sci­en­ti­fic and pe­da­go­gi­cal ac­ti­vity of the scho­lar ba­sed on the pre­sen­ta­ti­on by his son, Hu­me­yir Ah­ma­dov. It ex­ten­si­vely co­vers his long-term lea­ders­hip at the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy at Ba­ku Sta­te Uni­ver­sity (AD­PU), his fun­da­men­tal re­se­arch cont­ri­bu­ti­ons to pe­da­go­gi­cal sci­en­ce, and the sci­en­ti­fic scho­ol he es­tab­lis­hed. At the sa­me ti­me, the re­port warmly ref­lects Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov's de­ep lon­ging for his na­ti­ve Goyc­ha re­gi­on and Tox­lu­ca vil­la­ge, his poe­tic spi­ri­tu­al world, nob­le hu­man qua­li­ti­es, at­ten­ti­ve­ness and ca­re to­ward te­ac­hers and stu­dents, as well as the exemp­lary fat­her fi­gu­re pre­ser­ved in his son's me­mo­ri­es.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, 100th an­ni­ver­sary, sci­en­ti­fic he­ri­ta­ge, me­mo­ri­es

Bu gün bü­töv bir öm­rü­nü Azər­bay­can el­mi­nin, təh­si­li­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zin işıq­lı sa­ba­hı­na həsr et­miş bö­yük alim, hə­yat və elm us­ta­dım – aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yin­də siz­lə­ri sa­lam­la­maq­dan bö­yük qü­rur his­si du­yu­ram. Onun el­mi ir­si­nə, xa­ti­rə­si­nə gös­tər­di­yi­niz bu ali diq­qə­tə, yu­bi­ley təd­bi­rin­də iş­ti­ra­kı­nı­za gö­rə ailə­miz adın­dan hər bi­ri­ni­zə son­suz hör­mət, də­rin min­nət­dar­lıq və eh­ti­ra­mı­mı bil­di­ri­rəm. Çı­xı­şı­ma ata­mın yaz­dı­ğı şe­ir­lə baş­la­maq is­tə­yi­rəm.

He­yifs­lən­mə­dim hər ötən ana,

Baş vur­dum Göy­çə tək bö­yük üm­ma­na,

Düz­düm ipə-sa­pa ağ­rı-acı­mı,

Yad et­dim el-oba, qar­daş-ba­cı­mı.

Fik­rin oca­ğın­da şam ki­mi yan­dım,

Yur­du­mu, yu­va­mı, kö­kü­mü an­dım...

Əs­lin­də, atam bu şe­ir­də­ki duy­ğu­lar, hiss­lər qə­dər zə­rif, yu­xa qəlb­li, dün­ya­ya sev­gi do­lu ürək­lə bağ­lı poe­tik ruh­lu bir in­san idi. Üz­də nə qə­dər sərt, tünd­mə­caz gö­rün­sə də (bəl­kə də ol­sa da), qəl­bi, ürə­yi köv­rək idi, zə­rif idi. Dü­şü­nü­rəm ki, keç­di­yi hə­yat yo­lu, ömür ki­ta­bı, yurd-yu­va həs­rə­ti onu be­lə qa­rı­şıq duy­ğu­la­ra sa­hib adam et­miş­di...

Ata­mız kök­lü-kö­məc­li bir nəs­lin, oca­ğın öv­la­dı olub. İlk mü­əl­li­mi – ba­ba­sı Mol­la Əh­məd­dən Qu­ran dərs­lə­ri­ni əxz edib, iman­lı bö­yü­yüb. Nəs­li­nin di­gər zi­ya­lı şəxs­lə­ri ki­mi təh­si­lə, el­mə yö­nə­lib. Atam ilk ön­cə Gən­cə elm və mə­də­niy­yət mü­hi­tin­də for­ma­la­şıb, təh­sil alıb. Pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri­nə ka­mil şə­kil­də yi­yə­lə­nib, bu is­ti­qa­mət­də araş­dır­ma­la­ra baş­la­yıb. Özü də fər­qin­də ol­ma­dan ad­dım­la­dı­ğı keş­mə­keş­li yo­lun bö­yük, yo­rul­maz yol­çu­su­na çev­ri­lib.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, uzun za­man­lar o dövr­də res­pub­li­ka­mız baş­da ol­maq­la, ey­ni za­man­da Or­ta Asi­ya, Er­mə­nis­tan, Gür­cüs­tan azər­bay­can­lı­la­rı üçün də mü­əl­lim, pe­da­qoq ha­zır­la­yan ye­ga­nə təd­ris oca­ğı olan AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na atam tam 35 il­dən ar­tıq rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi 30 cild­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri, təd­qi­qat­la­rı top­la­nan yo­rul­maz araş­dır­ma­la­rı­nın nə­ti­cə­si ki­mi el­mi-pe­da­qo­ji mü­hit­də bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır.

Haqqn­da say­sız-he­sab­sız mə­qa­lə­lər, 18 ki­tab nəşr olun­muş­dur. Ata­mın o dövr­də SSRİ mü­hi­tin­də, sa­yı­lan-se­çi­lən pe­da­qoq alim­lər sı­ra­sın­da ön­cül möv­qe­yi var­dı. Elm yo­lun­da sərf et­di­yi əmə­yi, zəh­mə­ti hər za­man diq­qə­tə alı­nıb, araş­dır­ma­la­rı yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib. Atam – Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can SSR-in “Qa­baq­cıl maa­rif xa­di­mi”, “SSRİ maa­rif əla­çı­sı”, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın “Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si” fəx­ri ad­la­rı­na la­yiq gö­rü­lüb.

Uğur­lu şə­kil­də elm­lər na­mi­zəd­li­yi, elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı­nı mü­da­fiə edib; do­sent, elm­lər dok­to­ru, pro­fes­sor yük­sək el­mi də­rə­cə və ad­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. Atam pe­da­qo­gi­ka el­mi sa­hə­sin­də ye­tiş­mə­sin­də, ucal­ma­sın­da əmə­yi ke­çən, onun el­mi rəh­bə­ri ol­muş pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­do­vu öm­rü bo­yu min­nət­dar­lıq­la, hör­mət­lə xa­tır­la­yar­dı. Pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­dov, mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın so­nun­cu mə­zun­la­rın­dan idi. El­mi rəh­bə­ri­nə son­suz eh­ti­ram ni­şa­nə­si ki­mi, son­ra­lar – 2009-cu il­də atam Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­­na­ri­ya­sı­nın Azər­bay­can şö­bə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı­nın 130 il­li­yi mü­na­si­bə­ti­lə də­yər­li bir məc­muə-al­bom nəşr et­dir­di. Bu də­yər­li və­sai­tə yaz­dı­ğı “Ön söz”də qeyd edir­di ki: “Bu­ra­da se­mi­na­ri­ya­nın mü­əl­lim və mə­zun­la­rı­nın bö­yük bir dəs­tə­si­nin fo­to­port­ret­lə­ri və on­la­rın el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti haq­qın­da bil­gi­lər ver­mə­yə ça­lış­mı­şam”.

Atam qə­dir­şü­nas­lıq­la bu əsər­də hör­mət­li el­mi rəh­bə­ri prof. Əh­məd Se­yi­do­va xü­su­si sə­hi­fə­lər həsr et­miş­dir.

Atam öm­rü bo­yu təh­si­li­mi­zin ta­ri­xi, pe­da­qo­gi­ka el­min­də ye­ni ba­xış­lar, va­li­deyn-öv­lad, mü­əl­lim-tə­lə­bə mü­na­si­bət­lə­ri­nin za­man­la mü­tə­na­sib­li­yi və ailə də­yər­lə­ri­nin ye­ni məz­mu­nu­nun ax­ta­rı­şın­da idi. Hər za­man onu evi­miz­də­ki iş ota­ğın­da – ki­tab, ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı ilə do­lu ya­zı ma­sa­sı­nın ar­xa­sın­da gö­rər­dim. Hər işi mü­kəm­məl gör­mə­yi xoş­la­yar­dı. Çox yax­şı xa­ti­rim­də­dir ki, aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də­nin el­mi məs­lə­hət­çi­li­yi ilə yaz­dı­ğı “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” fun­da­men­tal əsə­ri­nin üzə­rin­də Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Tif­lis, Ka­zan, İrə­van, Gən­cə ar­xiv­­lə­rin­­də ay­lar­la, gün­lər­lə aram­sız iş­lə­yər­di... Nə­ti­cə­də, Azər­bay­can pe­da­qo­ji alə­mi­nə, ümu­miy­yət­lə, el­mi­mi­zə əsas­lı sə­nəd­lə­rə da­ya­lı mö­tə­bər bir ki­tab təq­dim et­di: Azər­bay­can mək­təb ta­ri­xi­nin bü­töv bir əsr­lik döv­rü­nü (XIX əsr) zər­gər də­qiq­li­yi ilə iş­lən­miş bir xə­zi­nə­si­ni – bil­gi­lər sis­te­mi­ni el­mi-pe­da­qo­ji ta­ri­xi­mi­zə bəxş et­di.

Mən ina­nı­ram ki, onun bir alim ki­mi pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə həsr et­di­yi əsər­lər elm ta­ri­xin­də özü­nə­məx­sus yer tut­maq­da­dır. Onun “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı”, “Av­ra­si­ya xalq­­la­rı­­nın pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi”, “İda­rə­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka­sı və psi­xo­lo­gi­ya­sı”, “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı iri həcm­li mo­nu­men­tal təd­qi­qat iş­lə­ri mil­li mək­təb, təh­sil və pe­da­qo­ji elm sa­hə­lə­ri­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir...

Eli­mi­zin və el­mi­mi­zin bö­yük ali­mi Hü­seyn mü­əl­lim həm təd­qi­qat­çı, həm də mü­əl­lim idi, çox­say­lı ye­tir­mə­lə­ri var­dı. Bü­tün bu sa­da­la­nan­lar­dan əv­vəl isə o, bir ailə baş­çı­sı, va­li­deyn, ba­ba və El Ata­sı idi...

Ata­mı do­ğul­du­ğu Göy­çə ma­ha­lı­na bən­zə­dər­dim. Onun di­lin­dən Tox­lu­ca kən­di­nin da­ğı, da­şı, su­yu, tor­pa­ğı, bit­ki­si, mey­və­si, ha­va­sı düş­məz­di. Elə bi­lir­dim ki, da­ğın­dan, da­şın­dan, qa­ya­sın­dan qop­muş yur­du­nun bir par­ça­sı­dır. Dər­di ürə­yin­də gəz­di­rib, duy­ğu­la­rı­nı sö­zə çe­vi­rib, göz yaş­la­rın­da bo­ğar­dı. Doğ­ma yurd, tor­paq həs­rə­ti ona öm­rü bo­yu ra­hat­lıq ver­mə­di.

Aşıq mu­si­qi­si­ni çox se­vir­di, aşıq ha­va­la­rı­nı, klas­sik aşıq­lar­dan par­ça­la­rı əz­bər bi­lir­di. Hət­ta el­mi ya­ra­dı­cı­lıq­la məş­ğul ol­du­ğu vaxt­lar­da iş ota­ğın­dan ahəs­tə səs­lə aşıq mu­si­qi­si sə­da­la­rı eşi­di­lər­di. Be­lə­cə, həs­rə­ti­ni ovu­dar­dı...

Ara­mız­dan ay­rıl­ma­sın­dan ke­çən bu qı­sa (am­ma mə­nim üçün çox uzun...) müd­dət ər­zin­də onun ne­cə mə­tin, dö­züm­lü, dər­di­ni için­də çə­kən bi­ri ol­du­ğu­nun fər­qi­nə va­rı­ram. Də­rin zə­ka­ya, yük­sək mən­ti­qə sa­hib ol­ma­sı sə­bə­bin­dən idi ki, son­da ha­mı onun fi­kir­lə­ri ilə ra­zı­la­şar­dı. Xoş­xa­siy­yət, yar­dım­se­vər, ey­ni za­man­da dü­rüst və əda­lət­li idi.

O, ailə­miz və onu se­vən­lər üçün düz­gün­lük, iman, əx­laq eta­lo­nu idi. Heç bir za­man özün­dən bö­yük­lər­dən hör­mə­ti, iz­zə­ti, diq­qət və qay­ğı­nı əsir­gə­məz­di. Hə­yat yo­lu­na nə­zər sal­dıq­da ana­sı­na olan mü­na­si­bə­tin gənc nə­sil üçün bir ör­nək ro­lu oy­na­dı­ğı­nı söy­lə­yə bi­lə­rik.

Bö­yü­dük­cə, ata­mın də­rin bil­gi­si, mə­nə­vi dün­ya­sı, zən­gin hə­yat təc­rü­bə­si ilə ya­xın­dan ta­nış ol­duq­ca onu sa­də­cə bir ata ki­mi de­yil, da­ha çox eti­bar­lı da­ya­ğım, hə­yat rəh­bə­rim ki­mi sev­dim.

O, mə­nim və ailə­mi­zin yol­gös­tə­ri­ci­si, işı­ğı idi. Biz mək­təb­də, ət­raf mü­hit­də öy­rə­nə bil­mə­dik­lə­ri­mi­zi onun di­lin­dən eşi­dər­dik; hə­qi­qə­ti, ger­çək­lə­ri on­dan öy­rə­nər­dik, baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri ne­cə müd­rik­cə­si­nə an­lat­ma­ğa ça­lış­dı­ğı­nın şa­hi­di olur­duq. Keç­mi­şin, bu gü­nün doğ­ru-yan­lış dərs­lə­ri­ni bi­zə izah edər, yo­lu­mu­za ay­dın­lıq gə­ti­rər­di. Özü o qə­dər ay­dın fi­kir­li, sə­lis dü­şün­cə­li idi ki, heç za­man sa­hib ol­du­ğu ni­zam-in­ti­za­mı poz­maz­dı. Hər za­man bi­zə də də­qiq, əda­lət­li, vic­dan­lı ol­ma­ğı töv­si­yə edər­di. Dərs­lə­ri­miz­lə ay­rı­ca məş­ğul olar, dost­la­rı­mız­la ma­raq­la­nar­dı. Ba­cı­la­rı­ma qar­şı xü­su­si həs­sas­lı­ğı var idi, on­la­ra da­ha çox meh­ri­ban­lıq edər­di. Ata­mın ət­ra­fın­da hər za­man elm, mə­də­niy­yət sa­hə­si­nin adam­la­rı olar­dı, dost­la­rı­na çox sa­diq idi.

Bil­mi­rəm acı ta­le­yin­dən, yox­sa çək­di­yi ata nis­ki­li və yurd həs­rə­ti sə­bə­bin­dən do­la­yı öz həm­və­tən­lə­ri­nə çox bağ­lı idi; on­la­rı qo­ru­yar, im­kan da­xi­lin­də təh­si­lə yi­yə­lən­mə­lə­rin­də, iş­lə tə­min olun­ma­la­rın­da əlin­dən gə­lə­ni əsir­gə­məz­di.

Ata­mın “Xa­ti­rə­lə­rim” ad­lı ki­ta­bı­na nə­zər ye­tir­dik­də 50 il­dən son­ra Gən­cə­yə ge­dib ilk gənc­lik il­lə­ri­ni, təh­sil al­dı­ğı elm oca­ğı­nı, si­nif ota­ğı­nı, tə­lə­bə dost­la­rı­nı yad et­mə­si­nin şa­hi­di ol­dum. Ata­mın Gən­cə­də ya­şa­yar­kən tə­lə­bə­lik il­lə­rin­də “ta­lon­la 500 qram çö­rək al­dı­ğı” ma­ğa­za­ya baş çək­mə­si haq­qın­da da­nış­dıq­la­rı­nı anı­ram və onun nis­gi­li­ni an­la­yı­ram...

Atam şe­ir­lə­ri­nin bi­rin­də ya­zır­dı ki:

“Və­tə­nin qoy­nun­da dəfn edin mə­ni,

...Ana­mın ya­nın­da dəfn edin mə­ni...”

Mən öm­rü­nü el­mə, təh­si­lə, alim­lər ye­tiş­dir­mə­yə həsr et­miş atam haq­qın­da ya­zı­nı nik­bin ruh­da bi­tir­mək is­tə­yi­rəm. Özü­nün söy­lə­di­yi ki­mi:

İnam­lı in­san tək ömür elə­dim mən,

İla­hi bir el­min qa­pı­sı­nı aç­dım.

Ki­tab­lar nu­ru­nu kön­lü­mə saç­dım.

...Ba­şı­mı ki­tab­lar üs­tü­nə qoy­dum,

El­min ləz­zə­tin­dən kam alıb doy­dum.

Bar­lı ağac ki­mi qol-bu­daq at­dım,

Ya­şa­dım dün­ya­da məğ­rur, gü­lər, şən,

Hə­yat­da ta­rix tək ya­şa­ya­cam mən!

Əziz atam, ye­ni yü­zil­li­yə kör­pü sa­lan “ömür kar­va­nın” mü­ba­rək ol­sun!

Azərbaycan Təhsil və Pedaqoji Fikir Tarixi

Akademik Hüseyn Əhmədovun anadan olmasının 100 illiyinə həsr olunmuş “Azərbaycan Təhsil və Pedaqoji Fikir Tarixi” mövzusunda keçirilən Respublika Elmi-Praktik Konfransının Materialları.

Topluya akademik Hüseyn Mustafa oğlu Əhmədovun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Respublika Elmi-Praktik Konfransında təqdim edilmiş plenar məruzələr və elmi tədqiqatlar daxil edilmişdir.

Nəşr Azərbaycan təhsil və pedaqoji fikir tarixinin araşdırılması, müasir təhsil problemlərinin öyrənilməsi, pedaqoji irsin qorunması və yeni elmi yanaşmaların təşviqinə xidmət edir.

Azərbaycan Təhsil və Pedaqoji Fikir Tarixi

Akademik Hüseyn Əhmədovun anadan olmasının 100 illiyinə həsr olunmuş “Azərbaycan Təhsil və Pedaqoji Fikir Tarixi” mövzusunda keçirilən Respublika Elmi-Praktik Konfransının Materialları.

Topluya akademik Hüseyn Mustafa oğlu Əhmədovun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Respublika Elmi-Praktik Konfransında təqdim edilmiş plenar məruzələr və elmi tədqiqatlar daxil edilmişdir.

Nəşr Azərbaycan təhsil və pedaqoji fikir tarixinin araşdırılması, müasir təhsil problemlərinin öyrənilməsi, pedaqoji irsin qorunması və yeni elmi yanaşmaların təşviqinə xidmət edir.