Mil­li təh­sil ta­ri­xi­miz­də Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın ro­lu və

aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov şəx­siy­yə­ti

Xü­la­sə

Mə­ru­zə­də Qər­bi Azər­bay­ca­nın zən­gin in­tel­lek­tu­al mü­hi­ti, bu böl­gə­dən ye­ti­şən maa­rif­çi zi­ya­lı­la­rın mil­li təh­sil və el­min in­ki­şa­fın­da­kı müs­təs­na xid­mət­lə­ri təh­lil olu­nur. Qər­bi Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li nü­ma­yən­də­lə­rin­dən bi­ri olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi ərə­fı­sin­də ali­min hə­yat yo­lu, do­ğul­du­ğu kən­din ta­ri­xi-mə­də­ni mü­hi­ti, elə­cə də onun Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­sin­də­ki müs­təs­na ro­lu işıq­lan­dı­rı­lır. Ali­min ya­rat­dı­ğı el­mi mək­təb, kadr ha­zır­lı­ğı və bey­nəl­xalq müs­tə­vi­də­ki nü­fu­zu yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lir.

Açar söz­lər:Azər­bay­can, aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, Tox­lu­ca kən­di, el­mi mək­təb.

The Ro­le of Wes­tern Azer­bai­ja­ni In­tel­lec­tu­als in the His­tory of Our Na­tio­nal Edu­ca­ti­on

and the Per­so­na­lity of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov

Sum­mary

The re­port analy­zes the rich in­tel­lec­tu­al en­vi­ron­ment of Wes­tern Azer­bai­jan and the ex­cep­tio­nal cont­ri­bu­ti­ons of en­ligh­te­ned in­tel­lec­tu­als from this re­gi­on to the de­ve­lop­ment of na­tio­nal edu­ca­ti­on and sci­en­ce. On the eve of the cen­te­nary of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, an outstan­ding rep­re­sen­ta­ti­ve of Wes­tern Azer­bai­jan, the pa­per high­lights his li­fe jo­ur­ney, the his­to­ri­cal and cul­tu­ral en­vi­ron­ment of his na­ti­ve vil­la­ge, and his cru­ci­al ro­le in syste­mi­zing the his­tory of Azer­bai­ja­ni schoo­ling and pe­da­go­gi­cal tho­ught. The aca­de­mic scho­ol he es­tab­lis­hed, his ac­hie­ve­ments in trai­ning sci­en­ti­fic per­son­nel, and his in­ter­na­tio­nal pres­ti­ge are highly app­rai­sed.

Key­words:Wes­tern Azer­bai­jan, Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, Tokh­lu­ja vil­la­ge, aca­de­mic scho­ol

Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­tin bu möh­tə­şəm za­lın­da hər bi­ri­ni­zi sa­lam­la­yı­ram.

Qər­bi Azər­bay­can - in­di­ki Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın əra­zi­si ta­ri­xi-et­nik Azər­bay­can tor­paq­la­rın­dan bi­ri ki­mi xal­qı­mı­zın mil­li-mə­də­ni yad­da­şın­da mü­hüm yer tu­tur. Bu böl­gə əsr­lər bo­yu tək­cə zən­gin mə­də­ni mü­hi­tin de­yil, həm də gör­kəm­li elm, maa­rif və pe­da­qo­ji fi­kir nü­ma-yən-də­lə­ri­nin ye­tiş­di­yi mü­hüm in­tel­lek­tu­al mər­kəz­lər­dən bi­ri ol­muş­dur. Qər­bi Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da for­ma­laş­mış zi­ya­lı nəs­li bu­ra­da mil­li təh­sil ənə­nə­lə­ri­nin in­ki­şa­fın­da, el­mi-pe­da­qo­ji fik­rin zən­gin­ləş­mə­sin­də və ye­ni nə­sil mü­əl­lim kadr­la­rı­nın ha­zır­lan­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na-mış­dır. İrə­van­da həm di­ni, həm də dün­yə­vi təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin (qə­za mək­təb­lə­ri, pro­gim-na­zi­ya, gim­na­zi­ya, mü­əl­lim­lər se­mi­na­ri­ya­sı, rus-Azər­bay­can mək­tə­bi və s.) açıl­ma­sın­da və fəa­liy­­yət gös­tər­mə­sin­də on­la­rın müs­təs­na xid­mət­lə­ri olub. İrə­van­dan de­por­ta­si­ya olun­duq­dan son­ra Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­na gə­lən hə­min zi­ya­lı­lar bu­ra­da bü­tün sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, elm və təh­si­lin in­ki­şa­fın­da da xü­su­si və əvə­zo­lun­maz iş­lər gör­müş­lər.

Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın fəa­liy­yə­ti əsa­sən maa­rif­çi­lik ide­ya­la­rı üzə­rin­də qu­rul­muş, on­lar təh­si­lin in­ki­şa­fı­nı mil­li tə­rəq­qi­nin əsas şər­ti ki­mi qə­bul et­miş­lər. XIX əs­rin so­nu – XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Qər­bi Azər­bay­can­da for­ma­la­şan maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı mil­li mək­təb ide­ya­sı­nın ya­yıl­ma­sı­na, ana di­lin­də təh­si­lin in­ki­şa­fı­na və dün­yə­vi təh­sil mo­de­li­nin tə­şək­kü­lü­nə mü­hüm tə­sir gös­tər­miş­dir. Bu zi­ya­lı­lar ara­sın­da mü­əl­lim­lər, alim­lər, ya­zı­çı­lar və ic­ti­mai xa­dim­lər ye­tiş­miş, on­la­rın hər bi­ri öz döv­rü­nün elm və təh­sil sis­te­min­də mü­hüm iz qoy­muş­dur.

İc­ti­mai-si­ya­si xa­dim Əziz Əli­yev, məş­hur hə­kim, So­sia­list Əmə­yi Qəh­rə­ma­nı, aka­de­mik Mus­­ta­fa Top­çu­ba­şov, aka­de­mik Əh­məd Rə­cəb­li, aka­de­mik Hey­dər Hü­sey­nov, aka­de­mik Hə­sən Əli­­yev, aka­de­mik Bu­daq Bu­da­qov, aka­de­mik Əh­li­man Əmi­ras­la­nov, aka­de­mik Yu­sif Məmmə­dov, AMEA-nın müx­bir üzv­lə­ri Zə­ri­fə Bu­da­qo­va, Mi­sir Mər­da­nov, Afad Qur­ba­nov, Əmək­dar elm xa­di­mi, pro­fes­sor Abu­zər Xə­lə­fov və baş­qa­la­rı Azər­bay­can­da müx­tə­lif elm sa­hə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı­na cid­di töh­fə­lər ver­miş­lər. İf­ti­xar­la de­yə bi­lə­rik ki, bu alim­lə­rin hər bi­ri təm-sil et­dik­lə­ri elm sa­hə­lə­ri üz­rə el­mi mək­təb ya­rat­mış gör­kəm­li şəx­siy­yət­lər­dən­dir.

Bu müq­tə­dir alim­lər ara­sın­da xü­su­si yer tu­tan gör­kəm­li şəx­siy­yət­lər­dən bi­ri də bu gün ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd et­di­yi­miz aka­de­mik Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov­dur. Hü­seyn mü­əl­lim 100 il bun­dan əv­vəl – 1926-cı il iyu­nun 17-də Qər­bi Azər­bay­ca­nın Çəm­bə­rək ra­yo­nu­nun Tox­lu­ca kən­din­də ana­dan ol­muş­dur. Onun bü­tün uğur­la­rı­nın tə­mə­lin­də, fik­ri­miz­cə, do­ğu­lub bo­ya-ba­şa çat­dı­ğı kən­din zən­gin mə­nə­vi mü­hi­ti­nin və mil­li də­yər­lə­ri­nin mü­hüm ro­lu ol­muş­dur.

Tox­lu­ca kən­di Göy­çə ma­ha­lı­nın Çəm­bə­rək ra­yo­nun­da, Göy­çə gö­lün­dən 5 ki­lo­metr şi­mal­da yer­lə­şir. Bu kənd ra­yon mər­kə­zin­dən son­ra Çəm­bə­rək­də ən bö­yük ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. 1988-ci il de­por­ta­si­ya­sı­na qə­dər kənd­də yal­nız azər­bay­can­lı­lar ya­şa­mış­lar. “İrə­van əya­lə­ti­nin ic­mal dəf­tə­ri”ndə (1728) kənd Də­rə­çi­çək na­hi­yə­si­nin “Tox­lu­ca kən­di və Sö­yüd­lü məz­­rə­si” ki­mi qey­də alın­mış­dır.

İvan Şo­pen öz qeyd­lə­rin­də (1831) bu­ra­nı İrə­van əya­lə­ti­nin Göy­çə ma­ha­lı­nın Tox­lu­ca kən­di ki­mi gös­tər­miş, ora­da 296 nə­fər (177 ki­şi, 119 qa­dın) azər­bay­can­lı­nın ya­şa­dı­ğı­nı qeyd et­miş­dir. 1873-cü ilin sta­tis­tik mə­lu­mat­la­rın­da kənd İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın Ye­ni Ba­ya­zid qə­za­sı­nın Göy­çə gö­lü na­hi­yə­si­nin Tox­lu­ca kən­di ki­mi si­ya­hı­ya alın­mış, kən­din Göy­çə gö­lü ya­xın­lı­ğın­da, Əy­ri-ça­yın kə­na­rın­da yer­ləş­di­yi və ora­da 466 nə­fər (263 ki­şi, 203 qa­dın) azər­bay­can­lı­nın ya­şa­dı­ğı gös­tə­ril­miş­dir. 1886-cı ilin ka­me­ral si­ya­hı­yaa­lın­ma­sı­na gö­rə isə İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın Ye­ni Ba­ya­zid qə­za­sı­nın Məz­rə na­hi­yə­si­nin Toğ­lu­ca (Tox­lu­ca) kən­din­də 681 nə­fər (373 ki­şi, 308 qa­dın) azər­bay­can­lı ya­şa­mış, on­lar­dan 16 nə­fə­ri (7 ki­şi, 9 qa­dın) bəy ailə­lə­ri­nin üzv­lə­ri ol­­muş­­dur. Kənd­də 1897-ci il­də 935 nə­fər, 1914-cü il­də 1373 nə­fər, 1916-cı il­də 1330 nə­fər, 1919-cu il­də isə 1199 nə­fər azər­bay­can­lı ya­şa­mış­dır.

1919-cu ilin mart ayı­nın son­la­rın­da er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri kən­də hü­cum et­miş­dir. Tox­lu­ca igid­lə­ri To­pal Oru­cun baş­çı­lı­ğı ilə düş­mən hü­cum­la­rı­na bö­yük mərd­lik və mə­ta­nət­lə mü­qa­vi­mət gös­tər­miş­lər. La­kin si­lah­lı dəs­tə­lə­rin da­vam­lı hü­cum­la­rı nə­ti­cə­sin­də kənd əha­li­si doğ­ma yurd­la­rı­nı tərk et­mə­yə məc­bur ol­muş­dur. Böl­gə­də so­vet ha­ki­miy­yə­ti qu­rul­duq­dan son­ra əha­li ye­ni­dən öz doğ­ma kən­di­nə qa­yıt­mış­dır. 1922-ci il­də kənd­də 1176 nə­fər, 1926-cı il­də 1403 nə­fər, 1931-ci il­də 1723 nə­fər, 1970-ci il­də 2415 nə­fər, 1979-cu il­də isə 2632 nə­fər azər­bay­can­lı ya­şa­­mış­­dır.

1988-ci il­də kənd­də 3179 nə­fər azər­bay­can­lı əha­li ya­şa­yır­dı. 1960-1980-ci il­lər­də mü­vəq­­qə­ti ola­raq kənd­dən kə­nar­da məs­kun­la­şan­lar­la bir­gə kənd əha­li­si­nin sa­yı 1208 ailə­də 5459 nə­fər təş­kil edir­di. Hə­min ilin no­yabr ayın­da kən­din azər­bay­can­lı əha­li­si er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin təz­yiq­­lə­ri nə­ti­cə­sin­də de­por­ta­si­ya­ya mə­ruz qa­la­raq doğ­ma tor­paq­la­rın­dan məc­bu­ri şə­kil­də çı­xa­rıl­­mış­­dır.

Hə­min dövr­də ra­yon mər­kə­zin­də fəa­liy­yət gös­tə­rən 18 nöm­rə­li Yol-Ti­kin­ti İda­rə­si­nin və Baş­­kənd xal­ça fab­ri­ki­nin fi­li­al­la­rı bu kənd­də yer­lə­şir­di. Kənd­də bö­yük or­ta mək­təb bi­na­sı, mə­­i­şət xid­mə­ti ema­lat­xa­na­sı, ap­tek, ra­bi­tə şö­bə­si, mə­də­niy­yət evi, ATS və di­gər in­zi­ba­ti-tə­sər­rü­fat ob­yekt­lə­ri fəa­liy­yət gös­tə­rir­di. Azər­bay­can­lı əha­li­nin de­por­ta­si­ya­sın­dan son­ra bu mad­di-mə­də­ni irs er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən mə­nim­sə­nil­miş­dir.

Bu kənd­də sək­ki­zil­lik təh­si­li­ni alan Hü­seyn mü­əl­lim da­ha son­ra Gən­cə şə­hə­rin­də or­ta və ali pe­da­qo­ji təh­si­li­ni uğur­la ba­şa vu­ra­raq mü­əl­lim­lik və el­mi fəa­liy­yət yo­lu­na qə­dəm qoy­muş­dur. Hə­ya­tı­nın növ­bə­ti mər­hə­lə­sin­də Ba­kı­ya gə­lə­rək pe­da­qo­ji el­min müx­tə­lif sa­hə­lə­rin­də ge­niş təd­qi­­qat­­lar apar­mış, nə­ti­cə­də pe­da­qo­gi­ka üz­rə fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu və elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­­ta­si­ya­­la­rı­nı mü­da­fiə et­miş­dir. Onun el­mi fəa­liy­yə­ti tək­cə fər­di uğur­lar­la məh­dud­laş­ma­mış, həm də Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li şə­kil­də araş­dı­rıl­ma­sı­na mü­hüm töh­fə­lər ver­miş­dir. Hü­­seyn Əh­mə­dov SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü, Ru­si­ya Təh­sil Aka­­de­mi­ya­sı­nın isə hə­qi­qi üz­vü se­çi­lə­rək bey­nəl­xalq el­mi mü­hit­də də yük­sək qiy­mət­­lən­di­ril­­miş­dir.

Aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də, pro­fes­sor­lar Əh­məd Se­yi­dov və Mər­dan Mu­rad­xa­nov ki­mi gör­kəm­li alim­lə­rin el­mi ənə­nə­lə­ri­ni da­vam et­di­rən Hü­seyn Əh­mə­dov öl­kə­də mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi­ni ay­rı­ca el­mi mək­təb sə­viy­yə­si­nə yük­səlt­miş­dir. Aka­de­mik Hü­seyn Əh­­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­gi­ka el­min­də mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li təd­qi­qi­nin əsas ya­ra­dı­cı­la­rın­dan bi­ri he­sab olu­nur. Onun əsər­lə­rin­də Azər­bay­can maa­rif­çi­li­yi­nin in­ki­şaf mər­hə­lə­lə­ri, mil­li mək­təb qu­ru­cu­lu­ğu mə­sə­lə­lə­ri və pe­da­qo­ji fik­rin nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji əsas­la­rı ge­niş şə­kil­də araş­dı­rıl­mış­dır. Onun araş­dır­ma­la­rı nə­ti­cə­sin­də bu sa­hə yal­nız ta­ri­xi ba­xım­dan de­yil, həm də nə­zə­ri-me­to­do­lo­ji cə­hət­dən sis­tem­ləş­di­ril­miş və el­mi mək­təb ki­mi for­ma­laş­mış­dır.

Qər­bi Azər­bay­ca­nın el­mi-mə­də­ni mü­hi­ti­nin ye­tir­mə­si olan Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin in­ki­şa­fın­da də­rin iz bu­rax­mış alim­lər­dən bi­ri­dir. Onun el­mi fəa­liy­yə­ti tək­cə pe­da­­qo­gi­ka sa­hə­si­nin in­ki­şa­fı­na de­yil, həm də Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­li şə­kil­də öy­rə­nil­mə­si­nə yö­nəl­miş­dir. Ali­min “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” mo­noq­­ra­fi­ya­sın­da və “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” dərs­li­yin­də Qər­bi Azər­bay­­can­da maa­rif­çi­li­yin, di­ni və dün­yə­vi təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin, elə­cə də pe­da­qo­ji fik­rin in­ki­şa­fı ilə bağ­lı də­yər­li el­mi müd­dəa­lar öz ək­si­ni tap­mış­dır.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğın­da­kı xid­mət­lə­ri­ni ay­rı­ca qeyd et­mək la­zım­dır. Onun el­mi rəh­bər­li­yi ilə 60-a ya­xın fəl­sə­fə dok­to­ru və elm­lər dok­to­ru ye­tiş­miş­dir ki, on­la­rın ara­sın­da Qər­bi Azər­bay­can­dan olan təd­qi­qat­çı­lar da var­dır. Bu fakt ali­min yal­nız gör­kəm­li təd­qi­qat­çı de­yil, həm də güc­lü el­mi mək­təb ya­ra­dan pe­da­qoq ol­du­ğu­nu təs­diq edir.

Be­lə­lik­lə, Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın el­mi və pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti Azər­bay­can elm və təh­sil ta­ri­xi­nin mü­hüm tər­kib his­sə­si­dir. On­la­rın ya­rat­dı­ğı zən­gin el­mi və mə­nə­vi irs mil­li yad­da­şın qo­run­ma­sı­na, maa­rif­çi­lik ənə­nə­lə­ri­nin ya­şa­dıl­ma­sı­na və ye­ni nəs­lin mil­li-mə­nə­vi də­yər­lər əsa­sın­da for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı­na xid­mət edir. Bu irs ey­ni za­man­da gə­lə­cək nə­sil­lər üçün Qər­bi Azər­bay­ca­na sülh, təh­lü­kə­siz­lik və lə­ya­qət­lə qa­yı­dış ide­ya­sı­nın mə­nə­vi və ideo­lo­ji əsas­la­rı­nı for­ma­laş­dı­rır. Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun hə­yat və fəa­liy­yə­ti isə Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı mü­hi­ti­nin Azər­bay­can el­mi­nə bəxş et­di­yi bö­yük şəx­siy­yət­lə­rin ən par­laq nü­mu­nə­lə­rin­dən bi­ri­dir.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­nə həsr olun­muş el­mi konf­ran­sın ke­çi­ril­mə­si­ni bö­yük ali­mə və onun zən­gin el­mi-pe­da­qo­ji ir­si­nə gös­tə­ri­lən yük­sək eh­ti­ra­mın ifa­də­si ki­mi qiy­mət­lən­di­rir, bu tə­şəb­bü­sə gö­rə uni­ver­si­tet rəh­bər­li­yi­nə və konf­ran­sın təş­ki­lat­çı­la­rı­na Qər­bi Azər­bay­can İc­ma­sı­nın çox­say­lı üzv­lə­ri adın­dan sə­mi­mi min­nət­dar­lı­ğı­mı bil­di­ri­rəm.