Azər­bay­can pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin pat­ri­ar­xı: aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun

hə­yat yo­lu və el­mi ir­si

Xü­la­sə

Mə­ru­zə­də XX əsr­də Azər­bay­can­da pe­da­qo­ji el­min for­ma­laş­ma mər­hə­lə­lə­rin­dən, bu pro­ses­də bö­yük el­mi mək­təb ya­rat­mış aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun müs­təs­na ro­lun­dan bəhs olu­nur. Ali­min hə­yat yo­lu, pe­da­qo­ji və el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir, təd­qi­qat­la­rı təh­lil edi­lir. H.Əh­mə­do­vun XIX–XX əsr­lər Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­si sa­hə­sin­də­ki fəa­liy­yə­ti ümu­mi­ləş­di­ri­lir, ya­rat­dı­ğı el­mi mək­tə­bin ənə­nə­lə­ri­nin bu gün də ya­şa­dı­ğı bil­di­ri­lir.

Açar söz­lər: Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, el­mi mək­təb, AD­PU, maa­rif­çi­lik ir­si

The pat­ri­arch of Azer­bai­ja­ni pe­da­go­gi­cal sci­en­ce: Li­fe and sci­en­ti­fic he­ri­ta­ge of aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov

Sum­mary

The re­port dis­cus­ses the for­ma­ti­on sta­ges of pe­da­go­gi­cal sci­en­ce in Azer­bai­jan in the 20th cen­tury and the ex­cep­tio­nal ro­le of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, who crea­ted a ma­jor sci­en­ti­fic scho­ol in this pro­cess. The scho­lar's li­fe path, pe­da­go­gi­cal, and sci­en­ti­fic-pe­da­go­gi­cal ac­ti­vi­ti­es are cha­rac­te­ri­zed, and his re­se­arch is analy­zed. H. Ah­ma­dov's ac­ti­vi­ti­es in syste­mi­zing the his­tory of Azer­bai­ja­ni edu­ca­ti­on and pe­da­go­gi­cal tho­ught in the 19th–20th cen­tu­ri­es are sum­ma­ri­zed, and it is emp­ha­si­zed that the tra­di­ti­ons of the sci­en­ti­fic scho­ol he crea­ted con­ti­nue to li­ve to­day.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, sci­en­ti­fic scho­ol, AS­PU, edu­ca­tio­nal he­ri­ta­ge

XX əs­rin 20-ci il­lə­ri Azər­bay­can­da mil­li təh­sil qu­ru­cu­lu­ğu­nun və pe­da­qo­ji fik­rin for­ma­laş­ma­sı­nın il­kin mər­hə­lə­si ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir. Bu dövr­də öl­kə­də sa­vad­sız­lı­ğın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı, ye­ni tip­li so­vet mək­təb­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı və ana di­lin­də təd­ri­sin ge­niş­lən­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də ar­dı­cıl təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ril­di. Ali pe­da­qo­ji təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri fəa­liy­yə­tə baş­la­dı, mü­əl­lim kadr­la­rı­nın ha­zır­lan­ma­sı sis­tem­li xa­rak­ter al­dı. Pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­ri əsas­la­rı­nın iş­lə­nil­mə­si, tə­lim və tər­bi­yə pro­se­si­nin mil­li xü­su­siy­yət­lə­rə uy­ğun qu­rul­ma­sı el­mi mü­za­ki­rə pred­me­ti­nə çev­ril­di.

Tür­ki­yə və Ru­si­ya­dan də­vət olun­muş ta­nın­mış pe­da­qoq alim­lə­rin bi­la­va­si­tə el­mi dəs­tə­yi ilə ilk mil­li pe­da­qoq­lar nəs­li for­ma­laş­dı. Azər­bay­can Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu (in­di­ki AD­PU) pe­da­qo­gi­ka, psi­­xo­lo­gi­ya və fən­lə­rin təd­ri­si me­to­di­ka­sı ix­ti­sas­la­rı üz­rə el­mi-pe­da­qo­ji mər­kə­zə çev­ril­di. Aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də, pro­fes­sor­lar Əh­məd Se­yi­dov və Mər­dan Mu­rad­xa­no­vun təm­sil­çi­li­yi ilə Azər­bay­can­da ye­ni el­mi mək­təb ya­ran­dı. On­lar pe­da­qo­gi­ka­nın nə­zə­riy­yə­si və ta­ri­xi sa­hə­sin­də fun­da­men­tal təd­qi­qat­lar apa­ra­raq el­mi-pe­da­qo­ji fik­ri zən­gin­ləş­dir­di­lər və ye­ni pe­da­qoq­lar nəs­li­nin ye­tiş­mə­si­nə və­si­lə ol­du­lar.

Ya­ra­dı­lan el­mi mək­təb pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi­nin və nə­zə­riy­yə­si­nin sis­tem­li şə­kil­də öy­rə­nil­mə­si, mil­li və ümum­bə­şə­ri də­yər­lə­rin vəh­dət­də təq­dim olun­ma­sı və mü­əl­lim ha­zır­lı­ğın­da yük­sək pe­şə­kar­lıq stan­dart­la­rı­nın mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si ilə se­çi­lir­di. Bu mək­təb keç­miş İt­ti­faq miq­ya­sın­da ta­nı­na­raq Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin “qı­zıl sa­ca­yaq­la­rı” ki­mi qə­bul edi­lən alim­lə­rin adı­nı elm ta­ri­xin­də əbə­di­ləş­dir­di.

Hə­min müq­tə­dir alim­lə­rin bi­la­va­si­tə diq­qət və qay­ğı­sı, el­mi kö­mə­yi ilə ke­çən əs­rin 60–70-ci il­lə­rin­də Azər­bay­can pe­da­qoq alim­lə­ri­nin ikin­ci nəs­li ye­tiş­miş­dir ki, on­la­rın ən qüd­rət­li­si ana­dan ol­ma­sı­nın 100 il­li­yi­ni qeyd et­di­yi­miz aka­de­mik Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov (1926–2020) ol­muş­dur. O, ib­ti­dai mək­təb mü­əl­lim­li­yin­dən aka­de­mik­li­yə­dək pil­lə-pil­lə ucal­mış, qəl­bi­nin odu­nu və hə­ra­rə­ti­ni, öm­rü­nün qay­nar il­lə­ri­ni mil­lə­tin gə­lə­cə­yi olan gənc­li­yin təh­sil-tər­bi­yə­si­nə həsr et­miş­dir. Hü­seyn Əh­mə­dov ori­ji­nal proq­ram və dərs­lik­lər ha­zır­la­mış, Azər­bay­can­da və xa­ri­ci öl­kə­lər­də fun­da­men­tal əsər­lər nəşr et­dir­miş, pe­da­qo­ji və el­mi-pe­da­qo­ji kadr ha­zır­lı­ğın­da pe­şə­kar­lı­ğı və fə­da­kar­lı­ğı ilə se­çil­miş­dir. Ge­niş el­mi eru­di­si­ya­sı, sa­də­li­yi, xe­yir­xah­lı­ğı və in­san­pər­vər­li­yi ilə in­san­la­rın qəl­bi­ni fəth edə­rək adı­nı mil­lə­tin elm və təh­sil ta­ri­xi­nə yaz­ma­ğı ba­ca­ran Hü­seyn Əh­mə­dov sağ­lı­ğın­da ikən əf­sa­nə­yə və pe­da­qo­ji el­min pat­ri­arx­la­rın­dan bi­ri­nə çev­ril­miş­dir.

Hü­seyn Mus­ta­fa oğ­lu Əh­mə­dov 17 iyul 1926-cı il­də Qər­bi Azər­bay­ca­nın Çəm­bə­rək (Kras­no­selsk) ra­yo­nu­nun Tox­lu­ca kən­din­də ana­dan ol­muş­dur. Hü­seyn bir müd­dət ailə­si ilə bir­lik­də İrə­van ya­xın­lı­ğın­da­kı Qa­na­qır (Kə­nə­kir) ra­yo­nu­nun Göy­kil­sə kən­din­də ya­şa­mış (1936–1940), bu­ra­da 7-ci sin­fi, Qa­na­qır kən­din­də isə 8-ci sin­fi bi­tir­miş­dir. Ata­sı so­vet-al­man mü­ha­ri­bə­si­nin ilk ay­la­rın­da düş­mən gül­lə­si­nə tuş gəl­di­yi üçün ailə­nin bü­tün çə­tin­lik­lə­ri onun üzə­ri­nə düş­müş­dür. Doğ­ma kən­din­də ib­ti­dai si­nif mü­əl­li­mi iş­lə­yən Hü­seyn mü­əl­lim təh­si­li­ni da­vam et­dir­mək məq­sə­di­lə Gən­cə­yə gəl­miş və K.Set­kin adı­na Pe­da­qo­ji Tex­ni­ku­mun III kur­su­na qə­bul ol­muş­dur. 1947-ci il­də tex­ni­ku­mu “əla” qiy­mət­lər­lə bi­tir­miş­dir. Son­ra H.Zər­da­bi adı­na Gən­cə Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da ta­rix mü­əl­lim­li­yi ix­ti­sa­sı üz­rə təh­sil al­mış­dır (1947–1951) və təh­sil uğur­la­rı­na gö­rə Le­nin Kom­so­mo­lu tə­qaü­dü­nə la­yiq gö­rül­müş­dür. 1951–1952-ci il­lər­də Ki­ro­va­bad (Gən­cə) Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da baş la­bo­rant, həm­çi­nin Gən­cə­də­ki To­xu­cu­luq Tex­ni­ku­mun­da ta­rix mü­əl­li­mi ki­mi fəa­liy­yət gös­tər­miº­dir. As­pi­ran­tu­ra təh­si­li­ni V.İ.Le­nin adı­na Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da (in­di­ki AD­PU) alan H.Əh­mə­dov bir müd­dət ins­ti­tu­tun azad kom­so­mol ko­mi­tə­si­nin bi­rin­ci ka­ti­bi ol­muş, son­ra isə Azər­bay­can ET­PEİ-də (in­di­ki Təh­sil İns­ti­tu­tu) ki­çik el­mi iş­çi və­zi­fə­sin­də ça­lış­mış­dır.

1958-ci il­də na­mi­zəd­lik (fəl­sə­fə dok­tor­lu­ğu), 1972-ci il­də elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­sı mü­da­fiə edən H.Əh­mə­dov 1958–1959-cu il­lər­də V.İ.Le­nin adı­na AD­Pİ-nin Pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sın­da as­sis­tent, 1964–1977-ci il­lər­də do­sent, 1977–2014-cü il­lər­də isə pro­fes­sor və­zi­fə­lə­rin­də fəa­liy­yət gös­tər­miş­dir. 1974–1977-ci il­lər­də Or­ta mək­təb di­rek­tor­la­rı­nın ix­ti­sa­sar­tır­ma fa­kül­tə­si­nin de­ka­nı ol­muş, 1974–2014-cü il­lər­də AD­PU-nun El­mi Şu­ra­sı­nın, həm­çi­nin Ri­ya­ziy­yat və Ta­rix fa­kül­tə­lə­ri­nin El­mi Şu­ra­la­rı­nın üz­vü ki­mi ça­lış­mış­dır.

1977-ci il­də SSRİ Na­zir­lər So­ve­ti ya­nın­da Ali At­tes­ta­si­ya Ko­mis­si­ya­sı tə­rə­fin­dən Pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı üz­rə pro­fes­sor el­mi adı ve­ril­miş, ey­ni il­də mü­sa­bi­qə yo­lu ilə V.İ.Le­nin adı­na AD­Pİ-nin "Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka" ka­fed­ra­sı­na mü­dir se­çil­miş və 2014-cü ilə qə­dər hə­min və­zi­fə­də ça­lış­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin gör­kəm­li nü­ma­yən­də­si, təh­sil ta­rix­çi­si və pe­da­qo­ji fi­kir təd­qi­qat­çı­sı ol­muş­dur. O, Mosk­va­da nəşr edi­lən 40 çap və­rə­qin­dən ar­tıq olan “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı”, SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən çap olu­nan “SSRİ xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər”in I və IV cild­lə­ri, 2 cild­lik “Rus Pe­da­qo­ji En­sik­lo­pe­di­ya­sı” və 10 cild­lik Azər­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı­nın IV–X cild­lə­ri­nin əsas mü­əl­lif­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. Hü­seyn mü­əl­lim Mosk­va, Le­ninq­rad, Ki­yev, Daş­kənd, Pol­ta­va, Pen­za, Sə­mər­qənd, Ul­ya­novsk və di­gər şə­hər­lər­də ke­çi­ri­lən el­mi konf­rans və ses­si­ya­lar­da fə­al iş­ti­rak et­miş, nü­fuz­lu və ori­ji­nal fi­kir­lə­ri ilə həm­kar­la­rı­nın rəğ­bə­ti­ni qa­zan­mış­dır. Onun təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi ilə bağ­lı əsər­lə­ri Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin qı­zıl fon­du­na da­xil edil­miş­dir.

Hü­seyn Əh­mə­dov tək­cə Azər­bay­can­da de­yil, həm də keç­miş İt­ti­faq­da ta­nın­mış nü­fuz­lu təh­sil ta­rix­çi­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. 1990-cı il de­kab­rın 20-də SSRİ Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın müx­bir üz­vü se­çil­miş­dir. Qeyd et­mək ye­ri­nə dü­şər ki, bu aka­de­mi­ya­ya ya­ra­dıl­dı­ğı 1943-cü il­dən yal­nız 4 azər­bay­can­lı üzv se­çil­miş­dir: aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də hə­qi­qi üzv, Abas­qu­lu Abas­za­də, Sə­di İma­nov və Hü­seyn Əh­mə­dov isə müx­bir üzv ol­muş­lar.

1993-cü il­də Azər­bay­can Mil­li Ya­ra­dı­cı­lıq Aka­de­mi­ya­sı­nın və Mosk­va­da­kı Bey­nəl­xalq Pe­da­qo­ji Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın, 1995-ci il­də Pe­da­qo­ji və So­si­al Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın hə­qi­qi üz­vü se­çil­miş, 1998-ci il­də el­mi-pe­da­qo­ji sa­hə­də­ki ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na gö­rə Bey­nəl­xalq Pe­da­qo­ji Aka­de­mi­ya­nın Y.Ko­mens­ki adı­na Bö­yük Qı­zıl Me­da­lı ilə təl­tif olun­muş­dur. 1999-cu il­də Ru­si­ya Döv­lət Təh­sil Aka­de­mi­ya­sı­nın xa­ri­ci üz­vü, 2005-ci il­də Türk Dün­ya­sı Araş­dır­ma­la­rı Bey­nəl­xalq Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən “Türk Dün­ya­sı­na Hiz­met” qı­zıl me­da­lı ilə təl­tif edil­miş­dir. 2006-cı il­də “El gü­cü” Bey­nəl­xalq Hu­ma­ni­tar As­so­sia­si­ya­sı onu Hey­dər Əli­yev adı­na “Əs­rin Aka­de­mi­ya­sı”na hə­qi­qi üzv qə­bul et­miş, 2006–2007-ci il­lər­də Ame­ri­ka­nın Bey­nəl­xalq Eks­per­ti­za və Bi­oq­ra­fik Təd­qi­qat­lar İns­ti­tu­tu, Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı­nın Təh­sil və Elm Na­zir­li­yi və Ru­si­ya Təh­sil Aka­de­mi­ya­sı tə­rə­fin­dən pe­da­qo­gi­ka sa­hə­sin­də­ki xid­mət­lə­ri­nə gö­rə yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir.

Pro­fes­sor H.Əh­mə­dov “Azər­bay­can SSR qa­baq­cıl maa­rif xa­di­mi” (1973), “SSRİ maa­rif əla­çı­sı” (1977), Ümu­mit­ti­faq “Bi­lik” cə­miy­yə­ti ida­rə he­yə­ti­nin “Fəa­liy­yə­ti­nə gö­rə” (1985) döş ni­şan­la­rı, həm­çi­nin “Azər­bay­can SSR əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si” (1981) fəx­ri adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. 2007-ci il­dən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin fər­di tə­qa­üd­çü­sü ol­muş, mü­ha­ri­bə və əmək ve­te­ra­nı ki­mi fəa­liy­yət gös­tər­miş­dir. 1999 və 2004-cü il­lər­də Bi­nə­qə­di ra­yon Bə­lə­diy­yə­si­nə üzv se­çil­miş­dir.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­tin­də bö­yük uğur­lar qa­zan­mış, müx­tə­lif aka­de­mi­ya­la­rın üz­vü se­çil­mə­si ilə şöh­rə­tin uca və şə­rəf­li mər­tə­bə­si­nə yük­səl­miş­dir. Onu həm­kar­la­rın­dan fərq­lən­di­rən əsas cə­hət­lər ge­niş el­mi eru­di­si­ya­sı, məh­sul­dar­lı­ğı və zəh­mət­keş­li­yi ol­muş­dur.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun əsər­lə­ri pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin bü­tün sa­hə­lə­ri­ni əha­tə et­miş­dir. Onun mü­əl­li­fi ol­du­ğu mo­noq­ra­fi­ya, dərs­lik və dərs və­sa­it­lə­ri ara­sın­da “İb­ti­dai mək­təb şa­gird­lə­ri­nin kom­mu­nist əx­la­qi tər­bi­yə­sin­də nü­mu­nə­nin ro­lu və on­dan is­ti­fa­də yol­la­rı” (1958), “Uşaq­la­rın tər­bi­yə­sin­də va­li­dey­nin şəx­si nü­mu­nə­si” (1962), “Pe­da­qo­gi­ka­ya gi­riş” (1973), “100 yaş­lı Yu­xa­rı Sa­lah­lı kənd mək­tə­bi” (1978), “N.Nə­ri­ma­no­vun pe­da­qo­ji fi­kir­lə­ri” (1979, 2000), “100 yaş­lı Qar­ğa­ba­zar mək­tə­bi” (1983), “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” (1985, 2000), “N.Tu­si” (1992, 2001), “İda­rə­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka və psi­xo­lo­gi­ya­sı” (2001, 2004), “Av­ra­si­ya xalq­la­rı­nın mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nə da­ir oçerk­lər” (2012), “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı” (1990), “Maa­rif fə­dai­lə­ri: Fi­ri­dun bəy Kö­çər­li, Rə­şid bəy Əfən­di­yev-150” (2013), “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” (2014) və 29 cild­lik “Se­çil­miş əsər­lə­ri” yer alır. Onun el­mi və pub­li­sis­tik mə­qa­lə­lə­ri­nin sa­yı Azər­bay­can­da və xa­ri­ci öl­kə­lər­də 600-dən ar­tıq­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov müx­tə­lif vaxt­lar­da İrə­van, Tif­lis, Sə­mər­qənd, Daş­kənd və Mosk­va­da rəs­mi op­po­nent, Mü­da­fiə Şu­ra­la­rı­nın üz­vü, sədr müa­vi­ni və səd­ri ki­mi fəa­liy­yət gös­tər­miş, el­mi rəh­bər­li­yi ilə 60-a ya­xın fəl­sə­fə və elm­lər dok­to­ru ye­tiş­dir­miş­dir.

Aka­de­mik H.Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji xid­mət­lə­rin­dən bi­ri də XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sı və XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Tif­lis­də, Təb­riz­də və Ba­kı­da ərəb əlif­ba­sı ilə nəşr olun­muş dərs­lik­lə­rin trans­li­te­ra­si­ya və fak­si­mi­li­ya yo­lu ilə ye­ni­dən nəşr olun­ma­sı­dır. Bu əsər­lə­rə ye­ni hə­yat və nə­fəs bəxş et­miş­dir. Onun ye­ni­dən nəşr et­di­yi dərs­lik­lər ara­sın­da N.De­ment­ye­vin “Təm­sil­lər və he­ka­yə­lər” (Tif­lis, 1839), İ. Qri­qor­yev və M.Ş. Va­ze­hin “Ki­ta­bi-tür­ki” (Təb­riz, 1855), A.O. Çern­ya­yevs­ki­nin “Və­tən di­li” (I his­sə, Tif­lis, 1882), Rə­şid bəy Əfən­di­ye­vin “Uşaq bağ­ça­sı” (Tif­lis, 1912), “Bə­si­rət-ül-ət­fal” (Ba­kı, 1901), A.Çern­ya­yevs­ki və S.Və­li­bə­yo­vun “Və­tən di­li” (II his­sə, Tif­lis, 1888), S.Və­li­bə­yo­vun “Qüd­rə­ti-Xu­da” (Tif­lis, 1888) və Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun “He­sab mə­sə­lə­lə­ri” (Ba­kı, 1907) yer alır.

Bu fəa­liy­yət­lə­ri ilə Hü­seyn Əh­mə­dov yal­nız el­mi-pe­da­qo­ji irs ya­rat­ma­mış, ey­ni za­man­da mil­li dərs­lik və təh­sil sər­və­ti­mi­zi gə­lə­cək nə­sil­lər üçün qo­ru­yub sax­la­mış­dır.

Hü­seyn Əh­mə­dov pe­da­qo­gi­ka nə­zə­riy­yə­si üz­rə na­mi­zəd­lik dis­ser­ta­si­ya­sı mü­da­fiə et­sə də, 1960-cı il­lər­dən baş­la­ya­raq Azər­bay­can­da mək­təb təh­si­li­nin ta­ri­xi­ni araş­dır­ma­ğa baş­la­mış­dır. 1968–1970-ci il­lər­də el­mi ya­ra­dı­cı­lıq eza­miy­yə­ti çər­çi­və­sin­də Mosk­va, Le­ninq­rad, Tbi­li­si, Ba­kı, Həş­tər­xan və İrə­van döv­lət ar­xiv­lə­rin­də ça­lı­şa­raq, üs­tü­nü toz bas­mış sə­nəd­lə­ri aş­ka­ra çı­xar­mış, kül­li miq­dar­da ma­te­ri­al top­la­mış və sis­tem­ləş­di­rə­rək “XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb tə­h­­si­li­nin in­ki­şaf ta­ri­xi” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı­nı mü­da­fiə et­miş­dir. Bu dis­ser­ta­si­ya əsa­sın­da nəşr et­di­yi “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” mo­noq­ra­fi­ya­sı mil­lə­ti­mi­zin yü­zil­lik təh­sil ta­ri­xi­nin mü­fəs­səl və möh­tə­şəm sal­na­mə­si he­sab olu­nur.

Aka­de­mik H.Əh­mə­dov Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir klas­sik­lə­ri­nin, maa­rif­çi­lə­ri­nin və mək­təb­dar­la­rı­nın - o cüm­lə­dən N.Tu­si, A.A.Ba­kı­xa­nov, M.Ş.Va­zeh, M.F.Axun­dov, H.Zər­da­bi, S.Ə.Şir­va­ni, S.M.Qə­ni­za­də, A.O.Çern­ya­yevs­ki, F.B.Kö­çər­li, C.Məm­məd­qu­lu­za­də, M.T.Sid­qi, N.Nə­ri­ma­nov, Ü.Ha­cı­bə­yov və baş­qa­la­rı­nın pe­da­qo­ji ide­ya­la­rı­nı təd­qiq et­miş, on­la­rın xalq maa­ri­fi, mək­təb təh­si­li və tə­lim-tər­bi­yə ilə bağ­lı fi­kir­lə­ri­ni sis­tem­ləş­dir­miş­dir. Bu araş­dır­ma­lar pe­da­qo­ji ir­sin gənc nəs­lin tər­bi­yə­sin­də əhə­miy­yə­ti­ni əsas­lan­dır­mış və bu gü­nü­müz üçün də­yər­li el­mi müd­dəa­lar irə­li sür­müş­dür.

H.Əh­mə­do­vun bu sa­hə­də­ki təd­qi­qat­la­rı­nın prak­tik əhə­miy­yə­ti iki cə­hət­lə xü­su­si­lə nə­zə­rə çar­pır: bi­rin­ci­si, rəs­mi döv­lət qə­rar­la­rı ilə bir sı­ra şə­hər və kənd mək­təb­lə­ri­nin yu­bi­ley­lə­ri­nin ge­niş qeyd olun­ma­sı və pe­da­qo­ji ic­ti­ma­iy­yə­tin bö­yük rəğ­bə­ti­ni qa­zan­ma­sı­dır; ikin­ci­si, bu təd­qi­qat­lar əsa­sın­da “Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı xü­su­si kur­sun ya­ra­dıl­­ma­sı və onun proq­ra­mı­nın, dərs­li­yi­nin nəşr olun­ma­sı­dır.

Təh­sil ta­ri­xi­ni araş­dır­maq, mil­lə­ti­mi­zin maa­rif­çi­lik ənə­nə­lə­ri­ni, pe­da­qo­ji ir­si­ni, mək­təb­dar və maa­rif­çi­lə­rin ide­ya­la­rı­nı gü­nü­müz­lə əla­qə­lən­dir­mə­yə, on­la­rın uğur və təc­rü­bə­lə­rin­dən bu­gün­kü mək­təb təh­si­li­nin in­ki­şa­fın­da və gənc­lə­rin mil­li kim­lik və özü­dər­ki­nin möh­­kəm­­lən­­mə­sin­də is­ti­fa­də et­mə­yə şə­ra­it ya­ra­dır.

Təh­sil ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si tək­cə keç­mi­şin xro­no­lo­ji şə­kil­də dərk edil­mə­si de­yil, həm də mil­li-mə­nə­vi yad­da­şın sis­tem­li şə­kil­də bər­pa­sı və gə­lə­cə­yə ötü­rül­mə­si ki­mi mü­hüm el­mi-fəl­sə­fi ma­hiy­yət da­şı­yır. Bu pro­ses, bir tə­rəf­dən, pe­da­qo­ji təc­rü­bə­nin ta­ri­xi kök­lə­ri­ni üzə çı­xa­ra­raq mil­li təh­sil mo­­de­li­nin for­ma­laş­ma­sı­na xid­mət edir, di­gər tə­rəf­dən isə cə­miy­yə­tin özü­nü­dərk sə­viy­yə­si­ni yük­səl­də­rək gənc nəs­lin mil­li kim­lik şüu­ru­nun möh­kəm­lən­mə­si­nə zə­min ya­ra­dır. Müa­sir dövr­də pe­da­qo­ji ir­sin qo­run­ma­sı in­no­va­tiv təh­sil stra­te­gi­ya­la­rı­nın əsa­sı­nı təş­kil edən can­lı bir mən­bə ki­mi çı­xış edir.

Bu kon­tekst­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun el­mi-pe­da­qo­ji ir­si Azər­bay­can pe­da­qo­ji fik­ri­nin klas­sik nü­mu­nə­lə­rin­dən bi­ri ki­mi xü­su­si əhə­miy­yət kəsb edir. Onun araş­dır­ma­la­rı mil­li təh­sil ta­ri­xi­nin sis­tem­ləş­di­ril­mə­si, pe­da­qo­ji ide­ya­la­rın in­ki­şaf di­na­mi­ka­sı­nın iz­lə­nil­mə­si və el­mi-nə­zə­ri əsas­la­rı­nın mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan fun­da­men­tal rol oy­na­yır. Za­man keç­dik­cə bu ir­sin də­yə­ri da­ha da ay­dın şə­kil­də üzə çı­xa­caq, el­mi-pe­da­qo­ji ic­ti­ma­iy­yət tə­rə­fin­dən ye­ni­dən qiy­mət­lən­di­ri­lə­cək və mü­əl­li­fin adı pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­miz­də hə­mi­şə la­yiq ol­du­ğu möv­qe­yi­ni qo­ru­yub sax­la­ya­caq­dır.