Mil­li təh­sil ta­ri­xi­mi­zin sal­na­mə­çi­si: aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov fe­no­me­ni

Xü­la­sə

Mə­qa­lə Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin 105 il­lik ta­ri­xin­də xü­su­si ye­ri olan aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nə həsr edi­lib. Çə­tin uşaq­lıq il­lə­rin­dən ke­çə­rək el­min zir­və­si­nə uca­lan alim Azər­bay­can təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi ilə bağ­lı sal­na­mə ya­rat­mış­dır. 600-dən çox el­mi əsə­rin mü­əl­li­fi olan H.Əh­mə­do­vun el­mi rəh­bər­li­yi ilə 5 nə­fər elm­lər dok­to­ru, 50 nə­fə­rə ya­xın fəl­sə­fə dok­to­ru ye­tiş­miş­dir. Mə­qa­lə­də ali­min el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti sə­ciy­yə­lən­di­ril­miş­dir.

Açar söz­lər:aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, el­mi mək­təb, AD­PU, yu­bi­ley.

The Chro­nic­ler of Our Na­tio­nal Edu­ca­tio­nal His­tory: The Phe­no­me­non of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov

Sum­mary

The ar­tic­le is de­di­ca­ted to the cen­te­nary of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, an emi­nent fi­gu­re in the 105-ye­ar his­tory of the Azer­bai­jan Sta­te Pe­da­go­gi­cal Uni­ver­sity. Over­co­ming early hards­hips to re­ach the he­ights of sci­en­ce, the scho­lar crea­ted a fun­da­men­tal chro­nic­le of the his­tory of edu­ca­ti­on and pe­da­go­gi­cal tho­ught in Azer­bai­jan. Author of over 600 sci­en­ti­fic works, H. Ah­ma­dov men­to­red 5 Doc­tors of Sci­en­ces and ne­arly 50 PhDs. The ar­tic­le pro­vi­des a comp­re­hen­si­ve cha­rac­te­ri­za­ti­on of the scho­lar’s sci­en­ti­fic and pe­da­go­gi­cal ac­ti­vi­ti­es.

Key­words:Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, aca­de­mic scho­ol, AS­PU, cen­te­nary

Adı­nı Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin 105 il­lik şə­rəf ta­ri­xi­nə yaz­mış gör­kəm­li pe­da­qoq alim­lər­dən bi­ri də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov­dur. Hü­seyn mü­əl­li­min 93 il­lik alim və in­san öm­rü­nün sə­hi­fə­lə­ri­ni və­rəq­lə­yən­də onun ira­də­si­nə, zəh­mə­ti­nə və el­mə olan sar­sıl­maz sev­gi­si­nə hey­rət­lən­mə­mək ol­mur.

O, öz ta­le­yi­ni öz əl­lə­ri, öz zəh­mə­ti ilə ya­zan pe­da­qoq alim­dir. Er­kən yaş­da üz­ləş­di­yi ata­sız­lıq acı­sı, İkin­ci Dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nin ailə­si­nə ya­şat­dı­ğı dəh­şət­li fa­ciə­lər və eh­ti­yac onu sın­dı­ra bil­mə­miş, kol­xoz tə­sər­rü­fa­tın­da ya­şın­dan qat-qat ağır iş­lər­də ça­lı­şa­raq mü­ha­ri­bə döv­rü uşaq­la­rı­nın ya­şa­dıq­la­rı­nı ya­şa­mış­dı. 1946-cı il­də SSRİ Ali So­ve­ti Rə­ya­sət He­yə­ti­nin qə­ra­rı ilə “Bö­yük Və­tən mü­ha­ri­bə­sin­də (1941-1945-ci il­lər) rə­şa­dət­li əmə­yə gö­rə” me­da­lı ilə təl­tif olun­muş­du. 8 il­lik təh­si­li­ni kənd­də ba­şa vu­ran Hü­seyn mü­əl­lim təh­si­li­ni da­vam et­dir­mək üçün Ni­za­mi yur­du­nu — Gən­cə­ni seç­di. Gən­cə onun do­ğu­lub bo­ya-ba­şa çat­dı­ğı Göy­çə ma­ha­lı­nın Tox­lu­ca kən­di­nə ya­xın idi. Ana­sı­na tez-tez baş çə­kə bil­mək is­tə­yi onu Gən­cə­nin zən­gin təh­sil mü­hi­ti­nə bağ­la­dı. Bu­ra­da əv­vəl­cə Pe­da­qo­ji Tex­ni­kum­da or­ta ix­ti­sas təh­si­li al­dı, ar­dın­dan Hə­sən bəy Zər­da­bi adı­na Gən­cə Döv­lət Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nun Ta­rix fa­kül­tə­si­nə da­xil ol­du. Oxu­du­ğu il­lər­də yük­sək gös­tə­ri­ci­lə­ri­nə gö­rə nü­fuz­lu Le­nin kom­so­mo­lu adı­na tə­qaü­də la­yiq gö­rül­dü. İns­ti­tu­tu fərq­lən­mə dip­lo­mu ilə ba­şa vu­ran Hü­seyn mü­əl­lim bir il Gən­cə To­xu­cu­luq Tex­ni­ku­mun­da pe­da­qo­ji fəa­liy­yət­lə məş­ğul ol­duq­dan son­ra bö­yük ar­zu­la­rı­nın qa­na­dın­da Ba­kı­ya üz tut­du.

1950-ci il­lə­rin Ba­kı­sı gənc alim üçün san­ki na­ğıl­lar alə­mi idi. Hün­dür, əzə­mət­li bi­na­lar, ya­ra­şıq­lı park­lar, qay­na­yan in­san se­li və ən əsa­sı, öl­kə­nin elm-təh­sil mə­bəd­lə­ri onu va­leh edir­di. Ba­kı­da o, Azər­bay­ca­nın ən nü­fuz­lu el­mi-pe­da­qo­ji mü­hi­ti­nə qə­dəm qoy­du — Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun Pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­nın əya­ni as­pi­ran­tu­ra­sı­na qə­bul olun­du. Gör­kəm­li alim, pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­do­vun el­mi rəh­bər­li­yi al­tın­da təd­qi­qat apa­ra­raq 1958-ci il­də na­mi­zəd­lik dis­ser­ta­si­ya­sı­nı uğur­la mü­da­fiə et­di.

El­mə nə­zə­ri təd­qi­qat­lar­la qə­dəm qo­yan Hü­seyn Əh­mə­dov son­ra­dan el­mi ax­ta­rış­la­rı­nın miq­ya­sı­nı və is­ti­qa­mə­ti­ni da­ha da ge­niş­lən­dir­di. O, XIX əsr­də Azər­bay­can­da mək­təb və pe­da­qo­ji fik­rin in­ki­şaf meyl­lə­ri­ni fun­da­men­tal şə­kil­də araş­dır­ma­ğı qar­şı­sı­na əsas məq­səd qoy­du. Bö­yük döv­lət və elm xa­di­mi, aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də­nin el­mi məs­lə­hət­çi­li­yi ilə apa­rı­lan gər­gin və ar­dı­cıl təd­qi­qat­lar 1972-ci il­də dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­sı­nın uğur­lu mü­da­fiə­si ilə nə­ti­cə­lən­di. Bu mü­da­fiə Azər­bay­can­da pe­da­qo­gi­ka və təh­sil ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­sin­də key­fiy­yət­cə ye­ni bir mər­hə­lə­nin əsa­sı­nı qoy­du.

Mü­ba­li­ğə­siz de­yə bi­lə­rik ki, Hü­seyn mü­əl­lim bu fun­da­men­tal dis­ser­ta­si­ya işi ilə Azər­bay­can mil­li təh­si­li­nin tam bir əsr­lik möh­tə­şəm sal­na­mə­si­ni ya­rat­dı. Ər­sə­yə gə­lən bu san­bal­lı əsər yal­nız pe­da­qoq­lar tə­rə­fin­dən de­yil, Ru­si­ya və Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li təh­sil ta­rix­çi­lə­ri, ədə­biy­yat­şü­nas­la­rı və ta­rix­çi­lə­ri tə­rə­fin­dən də son də­rə­cə yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­di.

Hü­seyn mü­əl­lim 1958-ci il­də AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na as­sis­tent və­zi­fə­si­nə tə­yin olun­du. Pil­lə-pil­lə uca­lan alim 1978-ci il­də hə­min ka­fed­ra­nın mü­di­ri və­zi­fə­si­nə se­çil­di. Onun el­mə və təh­si­lə həsr olun­muş fə­da­kar əmə­yi döv­lət tə­rə­fin­dən də la­yi­qin­cə də­yər­lən­di­ril­di. 1977-ci il­də o, "SSRİ Maa­rif əla­çı­sı" döş ni­şa­nı­na və pro­fes­sor el­mi adı­na la­yiq gö­rül­dü, 1981-ci il­də isə "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si" fəx­ri adı ilə təl­tif edil­di.

Mən Hü­seyn mü­əl­li­mi elə hə­min il­lər­dən – tə­lə­bə vaxt­la­rım­dan ta­nı­yı­ram. 1980-ci il­də Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin Fi­lo­lo­gi­ya fa­kül­tə­si­nə da­xil ol­muş, 1984-cü il­də bu mü­qəd­dəs ali təh­sil oca­ğı­nı fərq­lən­mə dip­lo­mu ilə bi­tir­mi­şəm. Hü­seyn mü­əl­li­min adı­nı və bö­yük­lü­yü­nü ilk də­fə da­yım Hə­sən mü­əl­lim­dən eşit­miş­dim. On­la­rın ara­sın­da çox sə­mi­mi, dost­luq və qar­şı­lıq­lı hör­mə­tə əsas­la­nan gö­zəl mü­na­si­bət var idi. Hər iki şəx­siy­yə­ti bir­ləş­di­rən or­taq cə­hət­lər çox idi: hər iki­si ob­yek­tiv, prin­si­pi­al, son də­rə­cə xe­yir­xah, haq­sız­lı­ğa ba­rış­maz idi­lər və tə­lə­bə­lə­rin hü­quq­la­rı­nı hər za­man cə­sa­rət­lə mü­da­fiə edər­di­lər.

Hü­seyn mü­əl­lim ka­fed­ra mü­di­ri ki­mi uni­ver­si­tet­də çox yük­sək nü­fu­za ma­lik idi. Bi­zim tə­lə­bə­lik il­lə­ri­miz­də də, son­ra­lar da, 1991-ci ilə qə­dər Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı ali mək­təb üz­rə apa­rı­cı, ümu­mins­ti­tut ka­fed­ra­sı he­sab olu­nur­du. Mən hə­min ka­fed­ra­da həm Pe­da­qo­gi­ka, həm də Pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi fən­lə­rin­dən im­ta­han ve­rə­rək hər iki­sin­dən "əla" qiy­mət al­mı­şam. O dövr­də fa­kül­tə­lər və ka­fed­ra­la­ra­ra­sı sağ­lam el­mi-pe­da­qo­ji ya­rış­lar ke­çi­ri­lər­di və Hü­seyn mü­əl­li­min rəh­bər­lik et­di­yi Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı hər za­man bi­rin­ci­lər sı­ra­sın­da olar­dı.

Hü­seyn Əh­mə­dov yal­nız təş­ki­lat­çı rəh­bər de­yil, həm də yük­sək na­tiq­lik qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik mü­əl­lim idi. O, mü­ha­zi­rə­lə­rin­də ta­ri­xi ha­di­sə­lə­ri və pe­da­qo­ji fik­rin tə­ka­mü­lü­nü elə can­lı və ob­raz­lı şə­kil­də təs­vir edir­di ki, din­lə­yi­ci özü­nü hə­min ta­ri­xi an­la­rın bir­ba­şa iş­ti­rak­çı­sı ki­mi hiss edir­di.

O, ey­ni za­man­da ümu­mit­ti­faq miq­ya­sın­da qə­bul olu­nan bö­yük alim idi. So­vet döv­rün­də SSRİ PEA-nın müx­bir üz­vü, müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də isə Ru­si­ya Təh­sil Aka­de­mi­ya­sı­nın xa­ri­ci üz­vü se­çil­mə­si onun yük­sək el­mi sə­riş­tə­yə, də­rin eru­di­si­ya­ya və yük­sək nü­fu­za ma­lik ol­ma­sı­nın ba­riz sü­bu­tu­dur.

Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun zən­gin el­mi ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə ta­nış olan­da ay­dın gö­rü­nür ki, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin elə bir sa­hə­si yox­dur ki, ali­min diq­qət mər­kə­zin­də ol­ma­sın. Onun el­mi ir­si öz əha­tə dai­rə­si­nin ge­niş­li­yi, möv­zu rən­ga­rəng­li­yi və kon­sep­tu­al də­rin­li­yi ilə se­çi­lir.

Alim pe­da­qo­gi­ka nə­zə­riy­yə­si və tər­bi­yə kon­sep­si­ya­la­rı­nın fun­da­men­tal prob­lem­lə­ri­nə to­xun­muş, təh­si­lin ida­rə olun­ma­sı­nın pe­da­qo­ji-psi­xo­lo­ji əsas­la­rı­nı iş­lə­yib ha­zır­la­mış, mil­li təh­sil ta­ri­xi­nin, xü­su­si­lə XIX–XX əsr­lər Azər­bay­can maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı­nın və Qər­bi Azər­bay­can­da­kı təh­sil mü­hi­ti­nin sis­tem­li sal­na­mə­si­ni ya­rat­mış­dır. Bu­nun­la ya­na­şı, onun araş­dır­ma­la­rı Türk xalq­la­rı­nın təh­sil və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin mühüm məqamlarını əhatə edir.

Hü­seyn Əh­mə­do­vun fəa­liy­yə­tin­də döv­lət­çi­lik tə­fək­kü­rü və ic­ti­mai-si­ya­si fə­al­lıq xü­su­si yer tu­tur. Onun qə­lə­mə al­dı­ğı əsərlər ara­sın­da döv­lə­ti və döv­lət­çi­lik ide­al­la­rı­nı mü­da­fiə edən, müs­tə­qil Azər­­­bay­ca­nın təh­sil qu­ru­cu­lu­ğu­nu işıq­lan­dı­ran, xü­su­sən Ümum­mil­li Li­der Hey­dər Əli­ye­vin uzaq­gö­­rən təh­sil si­ya­sə­ti­ni və stra­te­gi­ya­sı­nı el­mi-nə­zə­ri ba­xım­dan əsas­lan­dı­ran çox­say­lı mə­qa­lə­lər mü­hüm yer tu­tur. Bu zən­gin irs bü­töv­lük­də Azər­bay­can pe­da­qo­ji el­mi­nin qı­zıl fon­du­nu təş­kil edir.

He­sab edi­rəm ki, onun zən­gin ir­sin­də mər­kə­zi ye­ri Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­nin təd­qi­qi, təb­li­ği və təd­ri­si tu­tur. Alim bu sa­hə­də fun­da­men­tal el­mi çı­ğır aça­raq san­bal­lı təd­qi­qat­la­rı ilə onu müs­tə­qil bir el­mi is­ti­qa­mə­tə çe­vir­miş­dir. Onun rəh­bər­li­yi ilə ye­ti­şən 5 elm­lər dok­to­ru və 50-yə ya­xın fəl­sə­fə dok­to­ru bu sa­hə­nin for­ma­laş­ma­sı­nı va­hid bir el­mi mək­təb sə­viy­yə­si­nə yük­səlt­miş­dir. Bu gün ali­min 100 il­lik yu­bi­le­yi­nin tən­tə­nə ilə qeyd olun­ma­sı hə­min el­mi mək­tə­bin zən­gin ənə­nə­lə­ri­nin ya­şa­dı­ğı­nı və uğur­la da­vam et­di­ril­di­yi­ni bir da­ha sü­but edir.