Online Manuscript Submission
Submit your manuscript to IMCRA Publishing through our secure editorial submission system. All submissions undergo editorial screening, academic evaluation, and peer review in accordance with scholarly publishing standards.
Manuscript Submission Form
PLENAR ÇIXIŞ: Akademik Hüseyn Əhmədovun elmi-pedaqoji məktəbi: tarixilik, nəzəriyyə və varislik
pedaqoji elmlər doktoru, professor,
Əməkdar elm xadimi
Akademik Hüseyn Əhmədovun elmi-pedaqoji məktəbi:
tarixilik, nəzəriyyə və varislik
Xülasə
Məqalədə XX əsrin II yarısından etibarən Azərbaycanda milli elmi-pedaqoji kadrların formalaşmasında akademik Hüseyn Əhmədovun xidmətləri təhlil olunur. Alimin pedaqogikanın nəzəriyyəsi, tarixi və metodoloji əsaslarına dair tədqiqatları, arxiv sənədləri əsasında ərsəyə gətirdiyi "XIX əsr Azərbaycan məktəbi" əsəri araşdırılır. Həmçinin H.Əhmədovun ana dilli dərsliklərin transliterasiyasındakı rolu, müəllifi olduğu "Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi" fənninin proqramı, bu proqram əsasında hazırladığı dərsliklər və alimin pedaqoji tənqid mədəniyyətinin formalaşdırılması sahəsindəki fəaliyyəti ümumiləşdirilir.
Açar sözlər: Akademik Hüseyn Əhmədov, təhsil tarixi, elmi məktəb, XIX əsr Azərbaycan məktəbi
The Scientific and Pedagogical School of Academician Huseyn Ahmadov: Historicity, Theory, and Continuity
Summary
The article analyzes the contributions of Academician Huseyn Ahmadov to the formation of national scientific-pedagogical personnel in Azerbaijan starting from the second half of the 20th century. The scholar's research on the theory, history, and methodological foundations of pedagogy, as well as his fundamental work "19th Century Azerbaijani School," created on the basis of archival documents, are examined. Additionally, H. Ahmadov role in the transliteration of native language textbooks, the syllabus of the course "History of School and Pedagogical Thought in Azerbaijan" authored by him, the textbooks prepared based on this syllabus, and his activities in shaping the culture of pedagogical criticism are summarized.
Keywords: Academician Huseyn Ahmadov, history of education, scientific school, 19th-century Azerbaijani school
XX əsrin ikinci yarısında, xüsusilə 1950-ci illərin sonu və 1960-cı illərdə Azərbaycanda elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində dinamik və sürətli inkişaf baş vermişdir. Bu səbəbdən həmin dövr ölkənin ictimai-siyasi və mədəni həyatında yeni keyfiyyət mərhələsindən başlanğıcı kimi səciyyələndirilir. Bu inkişaf, hər şeydən əvvəl, elmi potensialın güclənməsi, xüsusilə milli elmi kadrların yeni nəslinin yetişdirilməsi ilə sıx bağlı olmuşdur.
XX əsrin əvvəllərində, xüsusilə 1920–1940-cı illərdə Azərbaycanda pedaqoji elm, əsasən, SSRİ-nin müxtəlif elmi mərkəzlərini təmsil edən, əksəriyyəti rus mənşəli tanınmış alimlər (A.O.Makovelski, B.B.Komarovski və b.) tərəfindən formalaşdırılır və istiqamətləndirilirdisə, 1950-ci illərin sonlarından etibarən bu meyildə ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. Artıq bu mərhələdə pedaqoji elmdə milli tədqiqatçıların fəallığı və iştirakı nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır. Sovet dövrünün elm siyasəti çərçivəsində yerli kadrların hazırlanmasına və onların müxtəlif sahələr üzrə ixtisaslaşmasına sistemli şəkildə diqqət yetirilməyə başlanmışdır.
Milli elmi-pedaqoji kadrların ilk nəslinin (Ə.Seyidov, M.Mehdizadə, M.Muradxanov) bilavasitə elmi dəstəyi nəticəsində yalnız respublika daxilində deyil, həm də beynəlxalq elmi mühitdə Azərbaycan elmini layiqincə təmsil edən görkəmli tədqiqatçılar nəsli formalaşmışdır. Onlar pedaqogika elminə yeni nəfəs gətirərək onun nəzəri və metodoloji əsaslarını zənginləşdirmiş, təhsil sistemində mühüm yeniliklərin və konseptual yanaşmaların əsasını qoymuşlar.
Azərbaycanda pedaqoji elmin inkişafında mühüm rol oynamış mütəfəkkir tədqiqatçı alimlərdən biri də professor Hüseyn Mustafa oğlu Əhmədovdur. O, “Azərbaycan pedaqoji elmində yeni elmi istiqamətlərin formalaşmasında, pedaqogika elminin nəzəri və praktik istiqamətlərinin sistemləşdirilməsində, milli təhsil ənənələrinin və pedaqoji fikir tarixinin elmi əsaslarla tədqiq olunmasında dərin iz qoymuş alimlərdən biridir”. Hüseyn Əhmədov Azərbaycan təhsil və pedaqoji fikir tarixinin tədqiqi, tədrisi və təbliğində bir elmi məktəb yaratmaqla yanaşı, təhsil-tərbiyə nəzəriyyəsinin, təhsil siyasətinin, tədrisin metodologiyasının və pedaqoji düşüncənin fəlsəfi əsaslarının inkişafına da dəyərli töhfələr vermişdir.
Müasir dövrdə Azərbaycanda təhsil sisteminin humanistləşdirilməsi, şəxsiyyətyönümlü təhsilin və innovativ pedaqoji texnologiyaların tətbiqi baxımından Hüseyn Əhmədovun pedaqoji irsinin yenidən nəzərdən keçirilməsi, onun ideyalarının tarixilik və müasirlik müstəvisində dəyərləndirilməsi xüsusi elmi-praktik əhəmiyyət kəsb edir.
H.Əhmədovun elmi fəaliyyətinin aparıcı istiqamətlərindən birini pedaqogika elminin nəzəri-metodoloji əsaslarının sistemli şəkildə tədqiqi, şəxsiyyətin mənəvi tərbiyəsinin fəlsəfi, psixoloji və pedaqoji əsaslarının üzə çıxarılması və sistemləşdirilməsi təşkil edir. Onun "İbtidai sinif şagirdlərinin mənəvi tərbiyəsində nümunənin rolu və onun həyata keçirilməsi yolları" (1958) adlı namizədlik (fəlsəfə doktorluğu) dissertasiyasını mənəvi tərbiyənin sosial-pedaqoji aspektlərini elmi baxımdan əsaslandıran ilk sistemli araşdırmalardan biri kimi dəyərləndirmək mümkündür. Bu tədqiqatda o, nümunənin (müəllim, valideyn, əmək qəhrəmanları və bədii ədəbiyyatdakı obrazlar) uşağın əxlaqi-mənəvi aləminin formalaşmasındakı rolunu elmi-fəlsəfi baxımdan təhlil edərək belə bir tezis irəli sürmüşdür: “Təlimdə əyaniliyin rolu nə qədərdirsə, tərbiyədə də nümunənin rolu bir o qədərdir”.
“Uşaqların mənəvi tərbiyəsində valideyn nümunəsi” (1962) adlı monoqrafiyasında və müxtəlif illərdə çap olunmuş silsilə məqalələrində o, mənəvi tərbiyəyə yalnız praktik proses kimi deyil, eyni zamanda dərin fəlsəfi məzmun daşıyan mənəvi inkişafın vacib bir mərhələsi kimi baxmışdır. Onun bu sahədə apardığı tədqiqatlar tərbiyənin həm nəzəri-metodoloji əsaslarını, həm də praktik tətbiq modellərini əhatə edir.
Hüseyn Əhmədovun redaktoru və həmmüəllifi olduğu “Pedaqogikaya giriş” (1973) adlı tədris vəsaiti pedaqoji elmin əsas nəzəri-metodoloji istiqamətlərinə dair bir sıra konseptual məsələlərin ilkin elmi-nəzəri əsaslandırılmasına töhfə vermişdir. “Pedaqogikada qanun və qanunauyğunluq” (1974), “Sözdən işə keçək” (1978) əsərlərində o, pedaqogikanın metodoloji bazasının formalaşdırılması istiqamətində ardıcıl elmi axtarışlar aparmış, pedaqoji qanunauyğunluqların identifikasiyası, əsas anlayış və kateqoriyaların konseptual izahı, eləcə də terminoloji sistemin elmi əsaslarla strukturlaşdırılması məsələlərinə dair nəzəri baxışlarını irəli sürmüşdür. O, pedaqoji elmin fundamental prinsipləri əsasında bu sahənin terminoloji və kateqorial aparatını elmi müzakirə predmetinə çevirmiş, problemlə bağlı aparılan elmi diskussiyalarda fəal iştirak etmişdir.
H.Əhmədov pedaqogikanı yalnız tətbiqi xarakter daşıyan sahə kimi deyil, eyni zamanda dərin elmi-nəzəri və fəlsəfi kontekstə malik kompleks humanitar bilik sahəsi kimi dəyərləndirmişdir. O, təhsil-tərbiyəni sadəcə davranış normalarının və cəmiyyətin formalaşdırdığı sosial rolların ötürülməsi ilə məhdudlaşdırmır, tərbiyəni fərdin mənəvi və sosial dəyərlərlə zənginləşdirilmiş şəxsiyyət kimi formalaşması, onun əxlaqi-emosional və intellektual potensialının məqsədyönlü şəkildə inkişaf etdirilməsi prosesi kimi nəzərdən keçirirdi. Beləliklə, o, tərbiyəyə insanın daxili aləmini, dəyərlər sistemini və ictimai mövqeyini formalaşdıran çoxölçülü proses kimi yanaşaraq, pedaqogikanın humanist mahiyyətini ön plana çıxarırdı.
H.Əhmədovun Azərbaycan təhsil və pedaqoji fikir tarixi sahəsində apardığı sistemli tədqiqatları onun çoxşaxəli elmi yaradıcılığının mərkəzində dayanır. O, tələbəlik dövründən tarix elminin metodologiyasını dərindən mənimsəmiş, fakt və hadisələri zaman və məkan kontekstində dəyərləndirməyi, pedaqoji problemləri isə mədəni-ictimai və siyasi-iqtisadi şəraitlə əlaqələndirərək təhlil etməyi öyrənmişdir. Yaradıcılığı boyu bu prinsipə sadiq qalmış, tədqiqatlarında tarixi mənbələrdən istifadəyə nümunəvi yanaşmanı nümayiş etdirmişdir.
Hüseyn Əhmədov pedaqoji tədqiqat fəaliyyətinə tərbiyə nəzəriyyəsi sahəsində başlasa da, sonradan diqqətini XIX əsrdə Azərbaycanda məktəb təhsilinin tarixinin öyrənilməsinə yönəltmişdir. Bu məqsədlə o, Moskva, Sankt-Peterburq, Bakı, İrəvan, Həştərxan və Tbilisi kimi şəhərlərdə yerləşən dövlət arxivlərində aylarla işləyərək zəngin empirik material toplamış, onları sistemli şəkildə analiz etmişdir. Aparılan çoxillik araşdırmaların nəticəsi olaraq H.Əhmədov “XIX əsrdə Azərbaycanda məktəb təhsilinin inkişaf tarixi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Bu dissertasiyanın materialları 1985-ci ildə “XIX əsr Azərbaycan məktəbi” adı ilə nəşr olunmuşdur. Bu fundamental əsər Azərbaycan təhsil tarixşünaslığında mühüm mərhələ təşkil edir. Müəllifin çoxillik arxiv və ilk mənbə araşdırmalarına əsaslanan bu tədqiqat işində Azərbaycanda dünyəvi təhsilin təşəkkülü və inkişaf tarixinin kompleks mənzərəsi təqdim edilir. Əsər öz elmi strukturuna, məzmun zənginliyinə və analitik dərinliyinə görə, yalnız milli deyil, həm də beynəlxalq elmi müstəvidə maraq doğura biləcək səviyyədədir.
H.Əhmədov bu əsərində ilk dəfə olaraq çar Rusiyasının Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda həyata keçirdiyi təhsil siyasətinin mahiyyətini elmi əsaslarla araşdırmış, onun ideoloji və siyasi istiqamətlərini dərindən təhlil etmiş, imperiyanın bölgədə həyata keçirdiyi təhsil siyasətinin mərkəzləşdirmə, ruslaşdırma, xristianlaşdırma və ümumilikdə rusiyalaşdırma məqsədlərinə xidmət etməsini əsaslandırmışdır. Bu siyasət vasitəsilə imperiya yerli xalqları öz siyasi, dini və mədəni kimliyindən uzaqlaşdırmaq və onları rus imperiyası çərçivəsində assimilyasiya etmək istəyirdi.
Əsərin mühüm elmi məziyyətlərindən biri müəllifin ilk qəza məktəblərinin, ibtidai kənd məktəblərinin və müsəlman məktəblərinin yaranmasını siyasi, sosial, mədəni və dini amillər kontekstində araşdırmasıdır. Açılan dünyəvi məktəblər zahirdə maarifçilik ideyalarına söykənsə də, mahiyyət etibarilə ideoloji və siyasi təsir alətləri idi. Tədrisin yalnız rus dilində aparılması, yerli müəllimlərin sıxışdırılması və müsəlman uşaqların xristian təsirinə məruz qalması bu siyasətin başlıca təzahürləri idi.
Əsərdə həmçinin Qori Müəllimlər Seminariyasının milli pedaqoji kadrların hazırlanmasında oynadığı rola xüsusi diqqət yetirən H.Əhmədov seminariyada təhsil almış azərbaycanlı maarifçilərin sonrakı fəaliyyətini milli maarif sisteminin təşəkkülünün əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirmişdir. O, bu müəllimlərin yalnız məktəblərdə dərs deməklə kifayətlənmədiyini, həm də maarifçilik ideyalarının daşıyıcıları, ana dilli məktəblərin və dərsliklərin təbliğatçıları, ictimai-mədəni oyanışın və pedaqoji hərəkatın aparıcı simaları olduğunu vurğulayır.
Bu yanaşma ilə H.Əhmədov Azərbaycan pedaqogikaşünaslığı üçün yeni bir istiqamətin – milli müəllim kadrlarının formalaşması və onların maarifçilik prosesində rolu kontekstində təhlilin əsasını qoymuşdur. Bu, təkcə struktur və faktların deyil, həm də fərdi təcrübələrin və maarifçi şəxsiyyətlərin fəaliyyətlərinin sistemli şəkildə araşdırılması baxımından əhəmiyyətli elmi yenilik kimi qiymətləndirilə bilər. Bu onu göstərir ki, H.Əhmədov tarixi-pedaqoji irsi yalnız xronoloji ardıcıllıqla deyil, həm də konseptual və funksional aspektdən öyrənmiş, A.O.Çernyayevski, F.Köçərli, N.Nərimanov, R.Əfəndiyev kimi maarifçilərin pedaqoji görüşlərini, ictimai-
pedaqoji mövqelərini araşdıraraq onların təhsil tarixindəki funksional rolunu üzə çıxarmışdır. Bu yanaşma, pedaqoji irsin öyrənilməsində şəxsiyyətlərin ideoloji mövqeyi, təhsil fəlsəfəsi və praktik fəaliyyəti arasında qarşılıqlı əlaqənin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Əsərdə həmçinin qadın təhsilinin inkişafı, maarifçilik hərəkatının əsas istiqamətləri, məktəb və mədrəsələrdə dini təhsilin məzmunu, natamam (progimnaziya) və orta məktəblərin (gimnaziya) təşəkkülü, eləcə də Rusiyada aparılan təhsil islahatlarının Azərbaycana təsiri geniş şəkildə işıqlandırılmışdır. Müəllif qadın təhsili məsələsinə sadəcə faktoloji deyil, həm də sosial-fəlsəfi kontekstdə yanaşmış, onu milli inkişafın göstəricisi kimi dəyərləndirmişdir. O, təhsilin yalnız təşkilati və inzibati aspektlərini deyil, həm də dil, kimlik, mədəni transformasiya, maarifləndirmə kimi aspektlərini də elmi təhlil obyektinə çevirmişdir.
Bu istiqamətli araşdırmaları ilə H.Əhmədov faktiki olaraq XIX əsr Azərbaycan məktəb sisteminin tam xəritəsini yaratmağa nail olmuşdur. Azərbaycan təhsil tarixinin ən dolğun və sistemli tədqiqatlarından biri olan “XIX əsr Azərbaycan məktəbi” əsərində o, yalnız XIX əsr məktəb sistemini təqdim etməklə kifayətlənmir, həm də Azərbaycan pedaqoji kimliyinin formalaşmasına dair fundamental elmi bünövrə yaradır. Əsərin əsas üstünlüklərindən biri də məktəb tarixinin yalnız xronoloji deyil, fəlsəfi və ideoloji müstəvidə dəyərləndirilməsidir. H.Əhmədov məktəbi təkcə maarif ocağı kimi deyil, həm də mədəni və siyasi təsir aləti, milli kimliyin qorunmasında və formalaşmasında mühüm vasitə kimi təqdim edir. Bu kontekstdə o, təhsil siyasəti ilə milli müqavimət strategiyaları - ana dili, milli dərsliklər və maarifçi ziyalıların fəaliyyəti – arasındakı əlaqəni elmi əsaslarla izah edir.
Əsərin təbii və mədəni dəyəri onun məktəb sistemini yalnız pedaqoji deyil, həm də cəmiyyətin modernləşməsi, sosial strukturun dəyişməsi və mədəni inkişafın bir hissəsi kimi araşdırması ilə bağlıdır. O, məktəb sistemini XIX əsr Azərbaycan cəmiyyətində gedən ideoloji, mədəni və sosial transformasiyaların daşıyıcısı kimi təqdim etməklə, təhsil tarixini ümummilli inkişaf kontekstində qiymətləndirmişdir.
Əsər pedaqogika və tarixşünaslıq elmi ictimaiyyəti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. SSRİ Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvləri M.Mehdizadə, N.K.Qonçarov, A.Qurbanov, eləcə də professorlar Ə.Seyidov, F.Köçərli, M.Qazıyev və A.Zamanov bu tədqiqatı elmi yeniliyi və metodoloji əsaslandırması baxımından yüksək dəyərləndirmişlər. Rusiyalı tədqiqatçı alim, professor N.K.Qonçarov yazırdı ki, “H.Əhmədov vacib bir tarixi-pedaqoji problemin həllinə girişmiş və buna nail olmuşdur.” Akademik M.Mehdizadənin fikirləri də xüsusilə diqqətəlayiqdir: “Tədqiqat məktəb təhsilinin ümumpedaqoji sahəsinin böyük bir hissəsini əhatə edir, H.Əhmədovun dissertasiyası yaradıcı axtarışın məhsuludur.” Professor Ə.Seyidov isə yazırdı: “H.Əhmədov xalqımızın bir əsrlik məktəb təhsilini araşdıraraq məktəb və pedaqoji fikir tariximizi zənginləşdirib.”
Akademik Hüseyn Əhmədov N.Tusi, A.A.Bakıxanov, M.Ş.Vazeh, M.F.Axundov, H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani, S.M.Qənizadə, A.O.Çernyayevski, M.Ə.Elxanov, F.B.Köçərli, M.H.Rüşdiyyə, S.B.Vəlibəyov, C.Məmmədquluzadə, M.T.Sidqi, N.Nərimanov, Ü.Hacıbəyov, R.Əfəndizadə, Ə.Y.Seyidov və digərlərinin pedaqoji ideyalarını tədqiqata cəlb etmiş, onların xalq maarifi, məktəb təhsili, təlim-tərbiyə ilə bağlı fikirlərini aşkarlamış, pedaqoji fikrin qaynaqlarını üzə çıxarmış, gənc nəslin tərbiyəsində həmin irsin əhəmiyyətini əsaslandırmışdır. Bu araşdırmalarda adı çəkilən maarifçilərin təhsil və tərbiyə sahəsindəki nəzəri baxışları, metodoloji yanaşmaları, maarifçilik ideyaları və milli kimliyin formalaşmasına verdikləri pedaqoji ideyalar ümumiləşdirilmiş, tarixilik və müasirlik müstəvisində şərh edilmiş, müasir təhsil siyasətinə inteqrasiyasının imkanları üzə çıxarılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, H.Əhmədov Azərbaycanda təhsil və pedaqoji fikir tarixinin tədqiqi, təbliği və tədrisi sahəsində bir məktəb yaratmışdır.
H.Əhmədovun məktəb və pedaqoji fikir tarixi sahəsindəki tədqiqatlarının praktik əhəmiyyəti iki mühüm istiqamətdə özünü göstərir. Birinci istiqamət – Azərbaycan məktəblərinin tarixi yaddaşının qorunması və maarif ictimaiyyətində pedaqoji irsə marağın artırılması ilə bağlıdır. Belə ki, prof. H.Əhmədovun təşəbbüsü və bilavasitə elmi fəaliyyəti nəticəsində rəsmi dövlət qərarları ilə bir sıra şəhər və kənd məktəblərinin yubileyləri geniş şəkildə qeyd olunmuş, bu tədbirlər respublikanın maarif ictimaiyyəti tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Tədqiqatçı alimin “100 yaşlı Yuxarı Salahlı kənd məktəbi” (1978), “100 yaşlı Qarğabazar məktəbi” (1983), “150 yaşlı Şəki məktəbi” (1983) və s. adlı monoqrafiya və məqalələrində həmin maarif ocaqlarının tarixi inkişaf yolu, onların təhsilin yayılmasında və ictimai-mədəni həyatın formalaşmasında oynadığı rol elmi əsaslarla işıqlandırılmışdır. Bu əsərlərdə məktəblərin nailiyyətləri, məzunlarının sonrakı fəaliyyətləri, təhsil ənənələrinin davamlılığı və müasir dövrə təsiri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Bu tədqiqatlar həm də maarif tarixinin lokal səviyyədə sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi önəm daşıyır.
İkinci istiqamət – bu tədqiqatların nəticələrinin pedaqoji təhsilin məzmununa inteqrasiya edilməsi və gələcək müəllimlərin peşəyönümündə rolu ilə bağlıdır. Belə ki, H.Əhmədovun təşəbbüsü ilə 1977-ci ildə hazırlanmış “Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi” adlı xüsusi kursun proqramı Azərbaycan və rus dillərində çap olunmuş, sonradan isə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda ( ADPU), Naxçıvan Pedaqoji İnstitutunda (NDU) və Tbilisi Pedaqoji İnstitutunda uğurla tətbiq olunmuşdur. Bu kurs, gələcək müəllimlərin pedaqoji dünyagörüşünün formalaşmasında və milli təhsil tarixini dərindən mənimsəməsində mühüm rol oynamışdır. SSRİ Maarif Nazirliyinin Elmi Metodik Şurasının 1981-ci ildə bu təcrübəni yüksək qiymətləndirərək digər respublikalarda da yayılmasını tövsiyə etməsi bu təşəbbüsün elmi-metodik baxımdan dəyərini təsdiqləyir. Həmin kurs əsasında hazırlanan rus və Azərbaycan dillərində nəşr edilən “Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi” dərsliyi bu gün də pedaqoji ali məktəblərdə istifadə olunur və müasir müəllim hazırlığı sistemində öz aktuallığını qorumaqdadır.
H.Əhmədov Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixinin yalnız dərin bilicisi və mahir tədqiqatçısı deyil, eyni zamanda bu sahənin layiqli təbliğatçısı kimi tanınırdı. Onun pedaqoji irsi təkcə elmi-nəzəri səviyyədə deyil, həm də maarifçi ideyaların geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. H.Əhmədovun həmmüəllifi olduğu mühüm nəşrlər sırasında Moskvada çap olunan, 40 çap vərəqini əhatə edən fundamental “Azərbaycan pedaqoji fikir antologiyası” xüsusi yer tutur. Bu əsər Azərbaycan pedaqoji irsinin sistemli şəkildə ümumiləşdirilməsi və İttifaq səviyyəsində təqdimatı baxımından qiymətli mənbədir.
Alimin elmi araşdırmaları SSRİ Pedaqoji Elmlər Akademiyası tərəfindən nəşr edilən “SSRİ xalqlarının məktəb və pedaqoji fikir tarixinə dair oçerklər”in I və IV cildlərində (Moskva, 1989, 1991), “Böyük Rus Ensiklopediyası”nın 2 cildlik “Rus pedaqoji ensiklopediyası”nda və 10 cildlik “Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası”nın IV–X cildlərində öz əksini tapır. Bu nəşrlər vasitəsilə H.Əhmədov Azərbaycan pedaqoji elmini təkcə keçmiş SSRİ məkanında deyil, həm də beynəlxalq miqyasda uğurla təbliğ etmişdir.
Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra H.Əhmədovun elmi yaradıcılığında yeni bir istiqamət formalaşmağa başlamışdır. Bu mərhələdə o, türkdilli xalqlar arasında elm və təhsil sahəsində əməkdaşlığa töhfə vermək məqsədilə genişmiqyaslı elmi araşdırmalara başlamış, “Avrasiya xalqlarının məktəb və pedaqoji fikir tarixinə dair oçerklər” kimi fundamental tədqiqat əsərini nəşr etdirmişdir. Həmin əsərdə Avrasiya coğrafiyasında yaşayan müsəlman və türkdilli xalqların məktəb və pedaqoji fikir tarixini əks etdirən zəngin və bir-birini tamamlayan oçerklər təqdim edilmiş, XIX əsrin ikinci yarısı və XX əsrin əvvəllərində Tiflisdə, Təbrizdə, Bakıda nəşr olunmuş ana dilli dərsliklər araşdırılmışdır.
Bu nəşrlər arasında N.Dementyevinin “Təmsillər və hekayələr” (Tiflis, 1839), İ.Qriqoryev və M.Ş.Vazehin “Kitabi-Türki” (Təbriz, 1855), A.O.Çernyayevskinin “Vətən dili” (I hissə, Tiflis, 1882), Rəşid bəy Əfəndiyevin “Uşaq bağçası” (Tiflis, 1912), “Bəsirət-ül-ətfal” (Bakı, 1901), A.Çernyayevski və S.Vəlibəyovun “Vətən dili” (II hissə, Tiflis, 1888), S.Vəlibəyovun “Qüdrəti-Xuda” (Tiflis, 1888), Üzeyir Hacıbəyovun “Hesab məsələləri” (Bakı, 1907) və digər dərsliklər yer alır.
H.Əhmədov bu dərslikləri ərəb qrafikasından müasir latın əlifbasına transliterasiya etmiş, izah və lüğətlər əlavə etməklə onları elmi dövriyyəyə qaytarmış, bu vasitə ilə milli təhsil tarixinin mühüm mənbələrini yeni nəsillər üçün əlçatan etmişdir.
Akademik H.M.Əhmədovun yaradıcılıq diapazonu olduqca geniş olub. O, pedaqogika və pedaqogika tarixinin aktual problemlərinə dərindən nüfuz etmiş, orijinal elmi yanaşmaları ilə həmkarları arasında yüksək nüfuz qazanmışdır. Həyatının bütün mənalı dövrünü elmin inkişafına, məktəb və pedaqoji fikir tarixinin tədqiqinə, tədrisinə və təbliğinə həsr etmişdir. Hüseyn Əhmədov dəqiq elmi məzmun, aydın və anlaşıqlı izah tərzi, yığcam və məzmunlu ifadə, məntiqi ardıcıllıq, inandırıcı təqdimat və zəngin metodik aparat kimi müasir dərsliklərə xas olan xüsusiyyətləri öz əsərlərində uğurla birləşdirərək fundamental pedaqoji mənbələr yaratmışdır. Onun “Pedaqogikaya giriş” (1973), “Pedaqogika tarixindən mühazirə mətnləri” (1987), “İdarəetmənin pedaqogika və psixologiyası” (2001), “Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi” (2014) dərslikləri ali pedaqoji təhsil sistemində gələcək müəllimlərin elmi-nəzəri biliklərini formalaşdırmaqla yanaşı, onların peşə-metodiki hazırlığını da təmin edir. Bu dərsliklər pedaqoji prosesin mahiyyətini, milli və ümumbəşəri pedaqoji irsi, təlim-tərbiyə nəzəriyyəsinin əsas prinsiplərini və təhsil idarəçiliyinin elmi əsaslarını tələbələrə sistemli şəkildə təqdim edir. Tələbələr yalnız nəzəri biliklərlə deyil, həm də müasir təhsil mühitində işləmək üçün zəruri olan praktiki bacarıq və kompetensiyalarla silahlanırlar.
Hüseyn Əhmədov təkcə tədris və elmi-tədqiqat fəaliyyəti ilə deyil, həm də pedaqoji tənqid sahəsindəki məhsuldar işi ilə tanınmışdır. O, pedaqoji prosesə istiqamət verən, təlim-tərbiyə işinin elmi-metodiki əsaslarını əks etdirən əsərləri obyektiv təhlil edərək, onların məzmun və forma baxımından qiymətləndirilməsinə xüsusi önəm vermişdir. “Mirzə Fətəli Axundov əlifba dərsliyi yazmışdırmı?” (1978), “Tarix həqiqilik tələb edir” (1992) və b. tənqidi məqalələrində elmi obyektivlik, dərin təhlil, arqumentlərin məntiqi əsaslandırılması və pedaqoji baxışların inkişafına xidmət edən konstruktiv yanaşma aydın görünür. O, uğurlu pedaqoji ideya və metodların tətbiqini təqdir etmiş, təcrübədə səmərə verən yenilikləri yüksək dəyərləndirmiş, eyni zamanda, təlim-tərbiyə işində müşahidə olunan nöqsanları, metodiki qeyri-dəqiqlikləri və pedaqoji prosesin inkişafına mane olan yanaşmaları prinsipial mövqedən tənqid etmişdir. Onun yazılarında tənqid sadəcə irad bildirmək məqsədi daşımamış, əksinə, həmin iradların aradan qaldırılması üçün elmi əsaslandırılmış tövsiyələr təqdim edilmişdir. Bu xüsusiyyətləri ilə Hüseyn Əhmədovun tənqidi məqalələri yalnız müəyyən müəlliflərin yaradıcılığının təhlili deyil, həm də bütövlükdə Azərbaycanda pedaqoji tənqid mədəniyyətinin formalaşmasına və inkişafına xidmət edən mühüm mənbə rolunu oynamışdır.
Hüseyn Əhmədov Azərbaycanda elmi-pedaqoji kadr hazırlığında müstəsna xidmətləri ilə seçilən görkəmli pedaqoq alimdir. Onun rəhbərliyi altında 50-dən artıq pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, 5 nəfər pedaqogika elmləri doktoru hazırlanmışdır. Onun elmi rəhbərlik fəaliyyəti yalnız dissertasiya işlərinin müdafiəsinə qədər olan mərhələ ilə məhdudlaşmamış, doktorantlarının elmi düşüncə tərzinin formalaşmasına, onlarda tədqiqat mədəniyyətinin və metodoloji kompetensiyasının inkişafına xüsusi diqqət yetirmişdir. Yetirmələrinin apardıqları araşdırmalar pedaqogikanın nəzəri-metodoloji əsasları, milli-pedaqoji irsin tədqiqi, təhsil və tərbiyə nəzəriyyəsinin təkmilləşdirilməsi, məktəbin idarə olunması, müqayisəli pedaqogika, məktəbəqədər pedaqogika kimi geniş sahələri əhatə etmişdir. Bu işlər sayəsində ölkədə pedaqoji elmin inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verilmiş, elmi mühitdə yeni nəsil tədqiqatçıların formalaşması təmin olunmuşdur. Hüseyn Əhmədovun elmi rəhbərlik üslubu tələbkar yanaşma ilə humanist münasibətin vəhdəti, tədqiqatçıya yaradıcılıq azadlığı verməklə yanaşı, onu elmi intizama alışdırmaq kimi xüsusiyyətləri ilə fərqlənirdi. Onun formalaşdırdığı elmi-pedaqoji məktəb bu gün də öz elmi ənənələrini davam etdirərək yeni tədqiqat istiqamətlərinin yaranmasına şərait yaradır.
O, təkcə Azərbaycanda deyil, həm də MDB məkanında pedaqogika elminin tanınmış simalarından, patriarxlarından biri hesab olunur. H.Əhmədovun pedaqoji yaradıcılığı tarixi araşdırma, fəlsəfi təhlil və praktiki tətbiqin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında formalaşan, həm milli, həm də beynəlxalq pedaqoji nəzəriyyələrin inkişafına töhfə verən fundamental elmi irsdir.
