Aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun şəx­siy­yə­ti: gör­kəm­li alim, nü­mu­nə­vi ata

Xü­la­sə

Gör­kəm­li pe­da­qoq alim, aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yi­nə həsr olun­muş mə­qa­lə­də oğ­lu Hü­me­yir Əh­mə­do­vun ali­min zən­gin el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti, AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sın­da­kı ço­xil­lik rəh­bər­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi fun­da­men­tal təd­qi­qat­lar və for­ma­laş­dır­dı­ğı el­mi mək­təb ge­niş işıq­lan­dı­rı­lır. Ey­ni za­man­da, mə­ru­zə­də aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun doğ­ma Göy­çə ma­ha­lı­na, Tox­lu­ca kən­di­nə olan də­rin yurd həs­rə­ti, poe­tik mə­nə­vi dün­ya­sı, nə­cib in­sa­ni key­fiy­yət­lə­ri, mü­əl­lim və tə­lə­bə kol­lek­ti­vi­nə gös­tər­di­yi diq­qət və qay­ğı, elə­cə də öv­lad xa­ti­rə­lə­rin­də ya­şat­dı­ğı nü­mu­nə­vi ata ob­ra­zı yük­sək sə­mi­miy­yət­lə təq­dim olu­nur.

Açar söz­lər:aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­dov, pe­da­qo­gi­ka ta­ri­xi, 100 il­lik yu­bi­ley, el­mi irs, xa­ti­rə­lər

The Per­so­na­lity of Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov:

Outstan­ding Sci­en­tist, Exemp­lary Fat­her

Sum­mary

De­di­ca­ted to the 100th an­ni­ver­sary of the pro­mi­nent pe­da­go­gi­cal sci­en­tist, Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, this ar­tic­le high­lights the rich sci­en­ti­fic and pe­da­go­gi­cal ac­ti­vity of the scho­lar ba­sed on the pre­sen­ta­ti­on by his son, Hu­me­yir Ah­ma­dov. It ex­ten­si­vely co­vers his long-term lea­ders­hip at the De­part­ment of Ge­ne­ral Pe­da­gogy at Ba­ku Sta­te Uni­ver­sity (AD­PU), his fun­da­men­tal re­se­arch cont­ri­bu­ti­ons to pe­da­go­gi­cal sci­en­ce, and the sci­en­ti­fic scho­ol he es­tab­lis­hed. At the sa­me ti­me, the re­port warmly ref­lects Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov's de­ep lon­ging for his na­ti­ve Goyc­ha re­gi­on and Tox­lu­ca vil­la­ge, his poe­tic spi­ri­tu­al world, nob­le hu­man qua­li­ti­es, at­ten­ti­ve­ness and ca­re to­ward te­ac­hers and stu­dents, as well as the exemp­lary fat­her fi­gu­re pre­ser­ved in his son's me­mo­ri­es.

Key­words: Aca­de­mi­ci­an Hu­seyn Ah­ma­dov, his­tory of pe­da­gogy, 100th an­ni­ver­sary, sci­en­ti­fic he­ri­ta­ge, me­mo­ri­es

Bu gün bü­töv bir öm­rü­nü Azər­bay­can el­mi­nin, təh­si­li­nin və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi­mi­zin işıq­lı sa­ba­hı­na həsr et­miş bö­yük alim, hə­yat və elm us­ta­dım – aka­de­mik Hü­seyn Əh­mə­do­vun 100 il­lik yu­bi­le­yin­də siz­lə­ri sa­lam­la­maq­dan bö­yük qü­rur his­si du­yu­ram. Onun el­mi ir­si­nə, xa­ti­rə­si­nə gös­tər­di­yi­niz bu ali diq­qə­tə, yu­bi­ley təd­bi­rin­də iş­ti­ra­kı­nı­za gö­rə ailə­miz adın­dan hər bi­ri­ni­zə son­suz hör­mət, də­rin min­nət­dar­lıq və eh­ti­ra­mı­mı bil­di­ri­rəm. Çı­xı­şı­ma ata­mın yaz­dı­ğı şe­ir­lə baş­la­maq is­tə­yi­rəm.

He­yifs­lən­mə­dim hər ötən ana,

Baş vur­dum Göy­çə tək bö­yük üm­ma­na,

Düz­düm ipə-sa­pa ağ­rı-acı­mı,

Yad et­dim el-oba, qar­daş-ba­cı­mı.

Fik­rin oca­ğın­da şam ki­mi yan­dım,

Yur­du­mu, yu­va­mı, kö­kü­mü an­dım...

Əs­lin­də, atam bu şe­ir­də­ki duy­ğu­lar, hiss­lər qə­dər zə­rif, yu­xa qəlb­li, dün­ya­ya sev­gi do­lu ürək­lə bağ­lı poe­tik ruh­lu bir in­san idi. Üz­də nə qə­dər sərt, tünd­mə­caz gö­rün­sə də (bəl­kə də ol­sa da), qəl­bi, ürə­yi köv­rək idi, zə­rif idi. Dü­şü­nü­rəm ki, keç­di­yi hə­yat yo­lu, ömür ki­ta­bı, yurd-yu­va həs­rə­ti onu be­lə qa­rı­şıq duy­ğu­la­ra sa­hib adam et­miş­di...

Ata­mız kök­lü-kö­məc­li bir nəs­lin, oca­ğın öv­la­dı olub. İlk mü­əl­li­mi – ba­ba­sı Mol­la Əh­məd­dən Qu­ran dərs­lə­ri­ni əxz edib, iman­lı bö­yü­yüb. Nəs­li­nin di­gər zi­ya­lı şəxs­lə­ri ki­mi təh­si­lə, el­mə yö­nə­lib. Atam ilk ön­cə Gən­cə elm və mə­də­niy­yət mü­hi­tin­də for­ma­la­şıb, təh­sil alıb. Pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri­nə ka­mil şə­kil­də yi­yə­lə­nib, bu is­ti­qa­mət­də araş­dır­ma­la­ra baş­la­yıb. Özü də fər­qin­də ol­ma­dan ad­dım­la­dı­ğı keş­mə­keş­li yo­lun bö­yük, yo­rul­maz yol­çu­su­na çev­ri­lib.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, uzun za­man­lar o dövr­də res­pub­li­ka­mız baş­da ol­maq­la, ey­ni za­man­da Or­ta Asi­ya, Er­mə­nis­tan, Gür­cüs­tan azər­bay­can­lı­la­rı üçün də mü­əl­lim, pe­da­qoq ha­zır­la­yan ye­ga­nə təd­ris oca­ğı olan AD­PU-nun Ümu­mi pe­da­qo­gi­ka ka­fed­ra­sı­na atam tam 35 il­dən ar­tıq rəh­bər­lik et­miş­dir. Onun pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə bəxş et­di­yi 30 cild­li­yi, pe­da­qo­gi­ka el­mi­nin sir­lə­ri, təd­qi­qat­la­rı top­la­nan yo­rul­maz araş­dır­ma­la­rı­nın nə­ti­cə­si ki­mi el­mi-pe­da­qo­ji mü­hit­də bö­yük rəğ­bət­lə qar­şı­lan­mış­dır.

Haqqn­da say­sız-he­sab­sız mə­qa­lə­lər, 18 ki­tab nəşr olun­muş­dur. Ata­mın o dövr­də SSRİ mü­hi­tin­də, sa­yı­lan-se­çi­lən pe­da­qoq alim­lər sı­ra­sın­da ön­cül möv­qe­yi var­dı. Elm yo­lun­da sərf et­di­yi əmə­yi, zəh­mə­ti hər za­man diq­qə­tə alı­nıb, araş­dır­ma­la­rı yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib. Atam – Hü­seyn Əh­mə­dov Azər­bay­can SSR-in “Qa­baq­cıl maa­rif xa­di­mi”, “SSRİ maa­rif əla­çı­sı”, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın “Əmək­dar ali mək­təb iş­çi­si” fəx­ri ad­la­rı­na la­yiq gö­rü­lüb.

Uğur­lu şə­kil­də elm­lər na­mi­zəd­li­yi, elm­lər dok­tor­lu­ğu dis­ser­ta­si­ya­la­rı­nı mü­da­fiə edib; do­sent, elm­lər dok­to­ru, pro­fes­sor yük­sək el­mi də­rə­cə və ad­la­rı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. Atam pe­da­qo­gi­ka el­mi sa­hə­sin­də ye­tiş­mə­sin­də, ucal­ma­sın­da əmə­yi ke­çən, onun el­mi rəh­bə­ri ol­muş pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­do­vu öm­rü bo­yu min­nət­dar­lıq­la, hör­mət­lə xa­tır­la­yar­dı. Pro­fes­sor Əh­məd Se­yi­dov, mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın so­nun­cu mə­zun­la­rın­dan idi. El­mi rəh­bə­ri­nə son­suz eh­ti­ram ni­şa­nə­si ki­mi, son­ra­lar – 2009-cu il­də atam Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­­na­ri­ya­sı­nın Azər­bay­can şö­bə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı­nın 130 il­li­yi mü­na­si­bə­ti­lə də­yər­li bir məc­muə-al­bom nəşr et­dir­di. Bu də­yər­li və­sai­tə yaz­dı­ğı “Ön söz”də qeyd edir­di ki: “Bu­ra­da se­mi­na­ri­ya­nın mü­əl­lim və mə­zun­la­rı­nın bö­yük bir dəs­tə­si­nin fo­to­port­ret­lə­ri və on­la­rın el­mi-pe­da­qo­ji fəa­liy­yə­ti haq­qın­da bil­gi­lər ver­mə­yə ça­lış­mı­şam”.

Atam qə­dir­şü­nas­lıq­la bu əsər­də hör­mət­li el­mi rəh­bə­ri prof. Əh­məd Se­yi­do­va xü­su­si sə­hi­fə­lər həsr et­miş­dir.

Atam öm­rü bo­yu təh­si­li­mi­zin ta­ri­xi, pe­da­qo­gi­ka el­min­də ye­ni ba­xış­lar, va­li­deyn-öv­lad, mü­əl­lim-tə­lə­bə mü­na­si­bət­lə­ri­nin za­man­la mü­tə­na­sib­li­yi və ailə də­yər­lə­ri­nin ye­ni məz­mu­nu­nun ax­ta­rı­şın­da idi. Hər za­man onu evi­miz­də­ki iş ota­ğın­da – ki­tab, ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı ilə do­lu ya­zı ma­sa­sı­nın ar­xa­sın­da gö­rər­dim. Hər işi mü­kəm­məl gör­mə­yi xoş­la­yar­dı. Çox yax­şı xa­ti­rim­də­dir ki, aka­de­mik Meh­di Meh­di­za­də­nin el­mi məs­lə­hət­çi­li­yi ilə yaz­dı­ğı “XIX əsr Azər­bay­can mək­tə­bi” fun­da­men­tal əsə­ri­nin üzə­rin­də Mosk­va, Sankt-Pe­ter­burq, Tif­lis, Ka­zan, İrə­van, Gən­cə ar­xiv­­lə­rin­­də ay­lar­la, gün­lər­lə aram­sız iş­lə­yər­di... Nə­ti­cə­də, Azər­bay­can pe­da­qo­ji alə­mi­nə, ümu­miy­yət­lə, el­mi­mi­zə əsas­lı sə­nəd­lə­rə da­ya­lı mö­tə­bər bir ki­tab təq­dim et­di: Azər­bay­can mək­təb ta­ri­xi­nin bü­töv bir əsr­lik döv­rü­nü (XIX əsr) zər­gər də­qiq­li­yi ilə iş­lən­miş bir xə­zi­nə­si­ni – bil­gi­lər sis­te­mi­ni el­mi-pe­da­qo­ji ta­ri­xi­mi­zə bəxş et­di.

Mən ina­nı­ram ki, onun bir alim ki­mi pe­da­qo­gi­ka el­mi­nə həsr et­di­yi əsər­lər elm ta­ri­xin­də özü­nə­məx­sus yer tut­maq­da­dır. Onun “Azər­bay­can pe­da­qo­ji fi­kir an­to­lo­gi­ya­sı”, “Av­ra­si­ya xalq­­la­rı­­nın pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi”, “İda­rə­et­mə­nin pe­da­qo­gi­ka­sı və psi­xo­lo­gi­ya­sı”, “Azər­bay­can mək­təb və pe­da­qo­ji fi­kir ta­ri­xi” ad­lı iri həcm­li mo­nu­men­tal təd­qi­qat iş­lə­ri mil­li mək­təb, təh­sil və pe­da­qo­ji elm sa­hə­lə­ri­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir...

Eli­mi­zin və el­mi­mi­zin bö­yük ali­mi Hü­seyn mü­əl­lim həm təd­qi­qat­çı, həm də mü­əl­lim idi, çox­say­lı ye­tir­mə­lə­ri var­dı. Bü­tün bu sa­da­la­nan­lar­dan əv­vəl isə o, bir ailə baş­çı­sı, va­li­deyn, ba­ba və El Ata­sı idi...

Ata­mı do­ğul­du­ğu Göy­çə ma­ha­lı­na bən­zə­dər­dim. Onun di­lin­dən Tox­lu­ca kən­di­nin da­ğı, da­şı, su­yu, tor­pa­ğı, bit­ki­si, mey­və­si, ha­va­sı düş­məz­di. Elə bi­lir­dim ki, da­ğın­dan, da­şın­dan, qa­ya­sın­dan qop­muş yur­du­nun bir par­ça­sı­dır. Dər­di ürə­yin­də gəz­di­rib, duy­ğu­la­rı­nı sö­zə çe­vi­rib, göz yaş­la­rın­da bo­ğar­dı. Doğ­ma yurd, tor­paq həs­rə­ti ona öm­rü bo­yu ra­hat­lıq ver­mə­di.

Aşıq mu­si­qi­si­ni çox se­vir­di, aşıq ha­va­la­rı­nı, klas­sik aşıq­lar­dan par­ça­la­rı əz­bər bi­lir­di. Hət­ta el­mi ya­ra­dı­cı­lıq­la məş­ğul ol­du­ğu vaxt­lar­da iş ota­ğın­dan ahəs­tə səs­lə aşıq mu­si­qi­si sə­da­la­rı eşi­di­lər­di. Be­lə­cə, həs­rə­ti­ni ovu­dar­dı...

Ara­mız­dan ay­rıl­ma­sın­dan ke­çən bu qı­sa (am­ma mə­nim üçün çox uzun...) müd­dət ər­zin­də onun ne­cə mə­tin, dö­züm­lü, dər­di­ni için­də çə­kən bi­ri ol­du­ğu­nun fər­qi­nə va­rı­ram. Də­rin zə­ka­ya, yük­sək mən­ti­qə sa­hib ol­ma­sı sə­bə­bin­dən idi ki, son­da ha­mı onun fi­kir­lə­ri ilə ra­zı­la­şar­dı. Xoş­xa­siy­yət, yar­dım­se­vər, ey­ni za­man­da dü­rüst və əda­lət­li idi.

O, ailə­miz və onu se­vən­lər üçün düz­gün­lük, iman, əx­laq eta­lo­nu idi. Heç bir za­man özün­dən bö­yük­lər­dən hör­mə­ti, iz­zə­ti, diq­qət və qay­ğı­nı əsir­gə­məz­di. Hə­yat yo­lu­na nə­zər sal­dıq­da ana­sı­na olan mü­na­si­bə­tin gənc nə­sil üçün bir ör­nək ro­lu oy­na­dı­ğı­nı söy­lə­yə bi­lə­rik.

Bö­yü­dük­cə, ata­mın də­rin bil­gi­si, mə­nə­vi dün­ya­sı, zən­gin hə­yat təc­rü­bə­si ilə ya­xın­dan ta­nış ol­duq­ca onu sa­də­cə bir ata ki­mi de­yil, da­ha çox eti­bar­lı da­ya­ğım, hə­yat rəh­bə­rim ki­mi sev­dim.

O, mə­nim və ailə­mi­zin yol­gös­tə­ri­ci­si, işı­ğı idi. Biz mək­təb­də, ət­raf mü­hit­də öy­rə­nə bil­mə­dik­lə­ri­mi­zi onun di­lin­dən eşi­dər­dik; hə­qi­qə­ti, ger­çək­lə­ri on­dan öy­rə­nər­dik, baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri ne­cə müd­rik­cə­si­nə an­lat­ma­ğa ça­lış­dı­ğı­nın şa­hi­di olur­duq. Keç­mi­şin, bu gü­nün doğ­ru-yan­lış dərs­lə­ri­ni bi­zə izah edər, yo­lu­mu­za ay­dın­lıq gə­ti­rər­di. Özü o qə­dər ay­dın fi­kir­li, sə­lis dü­şün­cə­li idi ki, heç za­man sa­hib ol­du­ğu ni­zam-in­ti­za­mı poz­maz­dı. Hər za­man bi­zə də də­qiq, əda­lət­li, vic­dan­lı ol­ma­ğı töv­si­yə edər­di. Dərs­lə­ri­miz­lə ay­rı­ca məş­ğul olar, dost­la­rı­mız­la ma­raq­la­nar­dı. Ba­cı­la­rı­ma qar­şı xü­su­si həs­sas­lı­ğı var idi, on­la­ra da­ha çox meh­ri­ban­lıq edər­di. Ata­mın ət­ra­fın­da hər za­man elm, mə­də­niy­yət sa­hə­si­nin adam­la­rı olar­dı, dost­la­rı­na çox sa­diq idi.

Bil­mi­rəm acı ta­le­yin­dən, yox­sa çək­di­yi ata nis­ki­li və yurd həs­rə­ti sə­bə­bin­dən do­la­yı öz həm­və­tən­lə­ri­nə çox bağ­lı idi; on­la­rı qo­ru­yar, im­kan da­xi­lin­də təh­si­lə yi­yə­lən­mə­lə­rin­də, iş­lə tə­min olun­ma­la­rın­da əlin­dən gə­lə­ni əsir­gə­məz­di.

Ata­mın “Xa­ti­rə­lə­rim” ad­lı ki­ta­bı­na nə­zər ye­tir­dik­də 50 il­dən son­ra Gən­cə­yə ge­dib ilk gənc­lik il­lə­ri­ni, təh­sil al­dı­ğı elm oca­ğı­nı, si­nif ota­ğı­nı, tə­lə­bə dost­la­rı­nı yad et­mə­si­nin şa­hi­di ol­dum. Ata­mın Gən­cə­də ya­şa­yar­kən tə­lə­bə­lik il­lə­rin­də “ta­lon­la 500 qram çö­rək al­dı­ğı” ma­ğa­za­ya baş çək­mə­si haq­qın­da da­nış­dıq­la­rı­nı anı­ram və onun nis­gi­li­ni an­la­yı­ram...

Atam şe­ir­lə­ri­nin bi­rin­də ya­zır­dı ki:

“Və­tə­nin qoy­nun­da dəfn edin mə­ni,

...Ana­mın ya­nın­da dəfn edin mə­ni...”

Mən öm­rü­nü el­mə, təh­si­lə, alim­lər ye­tiş­dir­mə­yə həsr et­miş atam haq­qın­da ya­zı­nı nik­bin ruh­da bi­tir­mək is­tə­yi­rəm. Özü­nün söy­lə­di­yi ki­mi:

İnam­lı in­san tək ömür elə­dim mən,

İla­hi bir el­min qa­pı­sı­nı aç­dım.

Ki­tab­lar nu­ru­nu kön­lü­mə saç­dım.

...Ba­şı­mı ki­tab­lar üs­tü­nə qoy­dum,

El­min ləz­zə­tin­dən kam alıb doy­dum.

Bar­lı ağac ki­mi qol-bu­daq at­dım,

Ya­şa­dım dün­ya­da məğ­rur, gü­lər, şən,

Hə­yat­da ta­rix tək ya­şa­ya­cam mən!

Əziz atam, ye­ni yü­zil­li­yə kör­pü sa­lan “ömür kar­va­nın” mü­ba­rək ol­sun!